تاریخچه
اولین سیستمهای فلوروسکوپی که به عنوان آشکارساز بود یک پرده فلوروسکوپی بود که پزشک مستقیماً آن را می¬دیده است. در این سیستمها فوتونهای اشعه ایکس که به پرده می رسند تبدیل به فوتونهای نور مرئی میشود که توسط مشاهده کننده قابل رؤیت بود. جنس پرده ها سولفید کادمیم روی بودند و نورسبز متمایل به زرد متشعشع می کردند. یک شیشه سربی از پرتودهی زیاد اشعه ایکس محافظت می کرد و درجه تفکیک را می کاست. ولی عیب آن این بود که چون پرده، نور ضعیفی را تابش میکرد،پزشکان باید در اتاق تاریک کارمی کردند و قدرت تشخیص کنتراست آنها کم بود. در سیستمهای مدرن ، یک لوله تشدید کننده تقش آشکارساز را دارد. لوله تشدید کننده دارای یک پرده فلورسنت، کاتد نوری (فوتوکاتد) و پرده فسفوری است. فوتونهای اشعه ایکس پس از برخورد به پرده فلورسنت به فوتونهای نوری تبدیل می شوند.
الکترونهای نوری را با پتانسیل kV 25 شتاب می دهند و توسط یک لنز الکترواستاتیکی روی یک پرده فسفوری کوچک متمرکز می کنند. سپس تصویر با یک دوربین تلویزیونی و یک سیستم بزرگ کننده قابل مشاهده است. گاهی به جای دوربین تلویزیونی از دوربین سینمایی mm 16 استفاده میشود که درجه تفکیک بهتری دارد ولی برای مشاهده در طول آزمایش دوربین تلویزیونی بهتر است.

 فلوروسکوپی
تجهیزات فلوروسکوپی:
ساده ترین شکل دستگاه فلوروسکوپی شامل میز رادیوگرافی، تیوب زیرین تخت و صفحه تشدید کننده در بالای میز می باشد. صفحه حاوی ماده ای نظیر سولفید کادمیم است که بر روی ورقه نازک پوشش داده شده و پایین صفحه محافظ پلاستیکی در وسط بیمار و صفحه شیشه ای سرب دارد در طرف بیننده قرار گرفته است این مجموعه داخل قاب فلزی که از صفحه محافظت می کند و حرکت تیوب زیرین را با صفحه هماهنگ می کند،قرار می گیرد.
روشنایی صفحه فلورسنت را می توان با افزایش جریان تیوب اضافه کرد
چه تصویر مستقیم روی صفحه فلورسنت و چه توسط تقویت کننده و سیستم تلوزیونی مدار بسته دیده شود مسلما باید تیوب اشعه ایکس  و سیستم ثبات بهم متصل باشند و همزمان حرکت کنند.
تعویض کننده سریال (وسیله برای اسپات فیلم):
این قسمت کاست را به محلی که آماده پرتودهی است می آورد. سیستم اینترلاک اطمینان می دهد  تا زمانی که تیوب زیر تخت از حالت اسکی به رادیوگرافی تبدیل نشد و نتوان پرتو تولید کرد،اندازه و میدان پرتو بسته به فاصله معین تا کانون به طور اتوماتیک محدود می شود.
به کمک سلکتور قالب هر اندازه دلخواه از فیلم را میتوان تحت تابش قرارداد یا توسط پوشش های سربی می توان در قسمتهای مختلف یک فیلم پرتودهی های متعدد داشت یعنی یک فیلم را می توان به دو چهار شش یا هشت قسمت کوچک تقسیم کرد.

تغییر از وضعیت فلوروسکوپی به رادیوگرافی:
هنگام این تغییر وضعیت زیر اتفاق می افتد:
1- ابتدا با فشار دادن کلید اکسپوژر مدارها برای اکسپوژرها آماده می شوند.
2- مدارات فلوروسکوپی از مدار خارج می شوند.
3- مدارات رادیوگرافی مورد نظر در مدار قرامی گیرند.
4- کاست به محل اکسپوژر کشیده می شود.
5- با ادامه فشار کلید اکسپوژر با فشار مجدد کلید، اکسپوژر انجام می شود.
تایمر فلوروسکوپی:
در اغلب بخش ها به مدار فلوروسکوپی تایمری وصل است که زمان فلوروسکوپی هر بیمار را نشان می دهد. کاربر مدت هر آزمایش را روی تایمر انتخاب می کند.

اندازه گیری دوز بیمار:
وسیله ای که دوز پرتو بیمار را طی آزمایشات تشخیص اندازه گیری می کند Diamentor است. این وسیله شامل اتاقک یونیزاسیون مسطح، پیش آمپلی فایر، وسیله اندازه گیری و نمایشگر است. با هر شمارش علایم صوتی از میکروفون پخش می شود. زمانی که شمارنده دوز آزمایشی را در یک آزمایش نشان داد، با فشار یک دکمه می توان آن را صفر کرد. هم چنین دوز بیمار را می توان با استفاده از دیسک های ترمولومینسانت اندازه گیری کرد.
بزرگ نمایی:
با اعمال انرژی به الکترود متمرکز کننده ثانویه می توان سطح کوچکی از فسفر ورودی را تاحد زیادی برای آنکه تمام سطح فسفر خروجی را بپوشاند بزرگ نمود.
به علت کاهش اندازه میدان ورودی، تعداد الکترون کمتر برای پوشش فسفر خروجی موجود خواهد بود.

رویت تصویر خروجی:
به چند طریق میتوان تصویر کوچک خروجی را مشاهده یا ثبت کرد:
1- رویت مستقیم با چشم(امروزه کمتر صورت می گیرد)
2- روی مانیتور تلوزیونی با استفاده از سیستم مدار بسته تلوزیونی
3- فوتوگرافی تصویر روی فیلم های بریده و یا فیلم نواری
4- ثبت تصویر روی سینه فیلم
5-دوربین های تلوزیونی
در تصویر برداری پزشکی معمولا از دونوع دوربین تلویزیون استفاده میشود:
1- دوربین ویدیکون
2- دوربین پلابیکون

کینسکوپی:
با استفاده از سینه دوربین میتوان تصویر کوچک روی مانیتور تلویزیون را ضبط کرد. شاتر دوربین باید با باریکه الکترونی که صفحه مانیتور را جاروب می کند هماهنگ باشد.
مزیت روش ضبط سینمایی آن است که لازم نیست بیمار پرتوی بیش از آنچه برای ضبط تلوزیونی لازم است دریافت کند.
معایب این روش عبارتند از:
1- از دست رفتن اطلاعات،زیرا شاتر دوربین سینمایی تا وقتی که قسمت جدید از فیلم کشیده شود بسته می ماند.
2- احتمالا روی تصویر لکه ظاهر می شود،زیرا در هر فریم فیلم سینمایی از دوز کمتر استفاده می شود.
3- اگر دوربین و سیستم تلوزیونی کاملا هماهنگ نباشد ممکن است خطوط افقی روی سینه فیلم ظاهر شود

ساختار تیوپ تشدید کننده تصویر:
کار این تیوپ:
تبدیل تصویر اشعه ایکس به یک تصویر نوری قابل دیدن که شدت روشنایی آن به حد کافی بوده و بتوان آنرا به راحتی مشاهده کرد.
اجزاء تیوپ:
یک آند یک کاتد و یک یا دو الکترود متمرکز کننده که همگی درون یک محفظه شیشه ای ناقوسی شکل قرار دارند.
کاتد همان صفحه بزرگ فسفر ورودی (input phosphor)، آند همان صفحه فسفر کوچک خروجی (output phosphor) و الکترود های همان لنزهای الکترو استاتیکی هستند که بین آند و کاتد  درون محفظه شیشه ای قرار دارند.
تمام سطوح تیوپ باید دارای کمی انحنا باشند تا در برابر اختلاف فشار بین درون (خلاء) و بیرون محفظه (هوا)مقاومت می کنند.
صفحه فسفر ورودی از یک ماده فلور سانس که بصورت ذرات بخار در آمده و روی یک صفحه نازک آلومینیومی رسوب داده شده تشکیل شده و قطر آن بین 15تا20 سانتیمتر است.
ماده فلور سانس در واقع یدور سزیم (csi) است. در دستگاههای قدیمی تر سولفور کادمیم و روی تقویت شده استفاده می شد. جهت گیری عمودی بلورهای csi،تراکم بیشتر و عدد اتمی بالاتر از خواص خوب csi می باشد. همچنین این ماده دارای بهره بالاتر بوده و رزولوشن یا دقت تصویر ایجاد شده توسط آن بیشتر است. تبدیل تعداد بیشتر فوتون های اشعه ی ایکس به فوتون های نوری باعث کاهش نویز تصویر می شود. کار صفحه فسفر تولید نور متناسب با نورون اشعه تابیده شده است.
فوتوکاتد یکی دیگر از اجزاء تیوپ است و از مجموعه ای از ترکیبات آنتیموان و سزیم  تشکیل شده است تا تصویر فوتونی ایجاد شده توسط صفحه فسفر ورودی را به یک تصویر الکترونی تبدیل کند، یعنی با برخورد نور، از خود الکترون ساطع نماید.
این الکترونها با اختلا ف پتانسیل 25 تا 35 کیلو وات (که بین  آند و کاتد است) به طرف آند شتاب می گیرند. در طول مسیر توسط لنرهای الکتروستاتیکی روی صفحه فسفر خروجی متمرکز می شوند. قطر صفحه فسفر خروجی 15 تا 25 میلیمتر است. این صفحه از بخارات رسوب سولفات کادمیم فعال شده با نقره، روی یک صفحه آلومینیومی نازک تشکیل شده است. تصویر تشکیل شده روی صفحه خروجی شدت روشنایی بسیار زیادتری نسبت به تصویر صفحه ورودی دارد.
محفظه شیشه ای تیوپ 2 تا 4 میلیمتر ضخامت دارد ودر یک محفظه فلزی پوشش سرب قرار گرفته است.

دو روش برای دیدن تصویر خروجی وجود دارد:
1- استفاده از از سیستم نمایش آینه ای
2- استفاده از دوربین فیلمبرداری و صفحه نمایش تلویزیونی
درسیستم آینه ای تصویر خروجی تیوب توسط تعداد عدسی و آینه به چشم فرد می رسد. مزیت این روش سادگی و هزینه پائین آن نسبت به سیستم نمایش تلویزیونی است.عیب  آن این است که در هر لحظه یک یا دو نفر می تواند تصویر را ملاحظه کنند.
در سیستم نمایش تلویزیونی تصویر خروجی تیوب توسط یک دوربین فیلمبرداری می باشد و توسط یک صفحه نمایشگر تلویزیونی به صورت بلادرنگ نمایش داده می شود. مزیت این روش مشاهده همزمان چند تصویر است. مزایای دیگر امکان بهبود کنتراست تصویر و امکان ذخیره سازی و انتقال تصاویر به محل دیگر می باشد.
عیب آن پیچیده بودن و هزینه بالای تجهیزات آن است.
اولین مسئله در مورد  این سیستم کوپل کردن تصویر خروجی صفحه فسفر خروجی به دوربین تصویر برداری است.
این عمل به دوروش قابل انجام است:
1-سیستم فیبر نوری
2- سیستم عدسی
در سیستم فیبر نوری یک صفحه فیبر نوری نازک یک ارتباط خوب بین فسفر خروجی و تیوب تشدید کننده و دوربین تلوزیونی برقرار می کند.
در سیستم عدسی دو عدسی و یک آینه نیمه شفاف به کار می رود.عدسی اول به آن عدسی شیئی میگویند، نور ساطع شده توسط صفحه فسفر خروجی را می گیرد وبه یک دسته نور موازی تبدیل می کند. آینه نیمه شفاف در مسیراین نور باعث می شود تا دسته نور به دو دسته تقسیم شود. یک دسته به عدسی دوربین رفته و بعد از همگرایی به ورودی دوربین تصویر برداری می رسد. دسته دوم نیز می تواند به وردی یک سیستم تصویر برداری دیگر مثل دوربین اسپات فیلم یا دوربین سینمایی تحویل داده شود. با تعیین محل عدسی های چشمی با توجه به اندازه صفحه فسفر خروجی، ورودی دوربین می تواند کوپلینگ مناسب را بین این دو ایجاد کند.

تشدید کننده های تصویر مسطح:
در این حالت یک تصویر با اندازه واقعی و غیر معکوس ایجاد می کند. به جای تصویر برداری الکترونی – نوری از روشی به نام تمرکز نزدیک فوتو الکترونی استفاده می شود. دراین روش فوتوکاتدها و صفحات فولورسانس در مقابل هم و به صورت موازی قرار میگیرند و اختلاف ولتاژ 15  کیلو وات بین آنها برقرار است.آنگاه یک میدان الکتریکی یکنواخت ایجاد می شود ویک تصویر یک به یک با لبه های تیز ایجاد می شود.
اشعه ایکس تابیده شده به صفحه ورودی تبدیل به فوتونهای  نوری می شود. از برخوردهای فوتونهای نوری با فوتوکاتد اول الکترون تولید می شود. الکترونها تحت اثر میدان انرژی جذب می کنند و به صفحه فلورسانس اول برخورد کرده و تصویری روشن تر از تصویر قبلی ایجاد می کنند. این تصویر صفحه فلورسانس دوم را تحریک می کند. صفحه دوم همان صفحه خروجی است که نوری در محدوده سبزایجاد می کند.

دروبین های تلوزیونی:
دونوع دوربین تصویر برداری وجود دارد:
1- دوربین ویدیکون (vidicon) که متداولتر است.
2- دوربین ارتیکون (orthicom).
 اجزا اصلی یک دوربین ویدیکون: یک محفظه شیشه ای تخلیه شده از هوا شامل یک صفحه سیگنال (signal plode) یک هادی نور (photo condoctor) و یک تفنگ الکترونی (electon gon) می باشد.
با تابش  نور به صفحه هادی،مقاومت الکتریکی قسمتهای مختلف صفحه متناسب با نور تابیده شده تغییر می کند. تغییر در مقاومت باعث شارژ بار بین صفحه سیگنال و لایه هادی نور می شود. یک تفنگ الکترونی یک شعاع الکترونی ایجاد می کند که لایه هادی نوری راجاروب می کند. شعاع الکترونی هر نقطه از لایه هادی نور را دوباره تا مقدار اولیه شارژ می کند. مقدار جریان لازم برای شارژ اندازه گیری شده و پس از تقویت به مونیتور ارسال می شود، سپس دامنه سیگنال ویدئویی حاصل در هر لحظه متناسب با جریان لازم برای شارژ مجدد یک نقطه از لایه هادی نور و در نتیجه متناسب باشدت نور تابیده شده به آن نقطه می باشد.

تیوب دوربین یک منبع جریان با مقاومت بالاست و مقاومت داخلی آن چند مگا اهم است.
برای داشتن تطبیق امپدانس خوب مقاومت ورودیRi   بالا لازم است. صفحه سیگنال و لایه هادی نور تیوب مشابه یک خازن موازی با این مقاومت عمل می کنند(Ci). با افزایش فرکانس، ولتاژ در ورودی تقویت کننده کاهش می یابد. اگر پاسخ فرکانسی تقویت کننده عکس پاسخ فرکانسی ورودی باشد، در خروجی یک پاسخ فرکانسی مسطح داریم. بهره متناسب با حاصلضرب Ri*Ci افزایش می یابد.
مونیتور:
مونیتور یک سیستم نمایش تلویزیونی است که در واقع سیگنال ویدئویی مرکب (که عبارت است از سیگنال ویدوئی تقویت شده که پالسهای همزمان افقی و عمودی روی آن سوار شده اند) را از طریق یک کابل کواکسیال با امپدانس 75 اهم دریافت می کند. دو نوع مونیتور در سیستم نمایش تلوزیونی اشعه ایکس بکار می¬رود:
1- نمونه استاندارد
2- نمونه با رزولوشن بالا یا 1249 خط
 در نمونه استاندارد نسبت عرض به ارتفاع مونیتور 4:3 و در نمونه با رزولوشن بالا 1:1 است. کنتراست و شدت روشنایی مونیتور باید قابل کنترل باشد. کنتراست با بهره تقویت کننده و شدت روشنایی با ایجاد کنتراست و شدت روشنایی مونیتور باید قابل کنترل باشد. کنتراست با بهره تقویت کننده و شدت روشنایی با ایجاد بایاس منفی روی گرید ابتدایی مونیتور نسبت به ولتاژ کاتد تأمین می شود.
سیستم کنترل روشنایی اتوماتیک:
شدت روشنایی یک تصویر فلوروسکوپی بسته به اینکه از کدام ناحیه بدن تصویر برداری کنیم و ضخامت و چگالی آن ناحیه، تغییر می کند. برای ثابت نگه داشتن میزان روشنایی دو  راه وجود دارد:
1- کنترل بهره سیستم تقویت کننده تلویزیونی (کنترل اتومکاتیک بهره یا AGC)
2- کنترل میزان اشعه تابیده به شخص (کنترل اتوماتیک روشناییABC)

کنترل بهره سیستم تقویت کننده:
به راحتی و باهزینه کم قابل اجراست. اشکال این روش این است که افزایش بهره بدون افزایش میزان اشعه ورودی نسبت سیگنال به نویز را کاهش می دهد. در این روش بهره سیستم تقویت کننده تصویر و پارامترهای قابل تنظیم دوربین تصویر برداری به طور اتوماتیک و با گرفتن فیدبک از مقدار شدت روشنایی تصویر خروجی کنترل می شوند، به طوری که شدت روشنایی تصویر ثابت بماند.
در روش کنترل میزان اشعه ورودیABC : با افزایش یاکاهش میزان اشعه ورودی به تیوب تشدید کننده تصویر روشنایی تصویر را تغییر میدهیم. برای انجام این روش سه راه وجود دارد:
1- سیستم کنترل اتوماتیک کیلو وات
در این روش ولتاژ اولین ژنراتور ولتاژ بالا توسط سیگنالی که متناسب با میزان روشنایی تصویر است تغییر داده می شود. روشنایی کمتر باعث افزایش میزان kv و روشنایی بیشتر باعث کاهش میزان kvمی شود. تغییر kv با ثابت نگه داشتن میزان mA صورت می گیرد.
مزیت اصلی روش: دامنه وسیع دینامیکی حدود 20:1 یا بیشتر و ازدست نرفتن کنتراست در تصویر برداری از قسمتهای ضخیم و چگالتر بدن است.

2-سیستم کنترل اتومکانیک میلی آمپر
در این روش میزان kv دو سر تیوب اشعه ایکس ثابت است و باتغییر جریان فیلمان،کنترل روشنایی تصویر صورت میگیرد. گرم وسرد شدن فیلمان طول می کشد ودر نتیجه زمان واکنش کند است.
مزیت این روش:پیاده سازی آسان و کم خرج آن است.
تنظیم همزمان kV , mA:
امروزه بعضی از دستگاهها از ترکیب دو سیستم فوق بهر ه می گیرند، مثلا mA در حداکثر مقدار خود و kV از مقدار کم به زیاد افرایش می یابند تا به روشنایی دلخواه برسیم.

ضبط تصاویر فلوروسکوپی:
تطابق تصاویر مانیتور با چشم مشاهده کننده وروشنایی اتاق کمتر است و شدت روشنایی (brightness) مانیتور باید قابل کنترل باشد. مانیاز به ضبط تصاویر به عنوان مدرک در پرونده پزشکی بیمارداریم.
روشهای مختلفی برای ضبط تصاویر فلوروسکوپی وجود دارد:
1- ضبط کننده اسپات فیلم (spot film recorders)
تجهیزات اسپات فیلم بین بیمار و تشدید کننده و تصویر قرار می گیرند و یک یا چند لحظه ازتصویر زنده فلوروسکوپی را روی فیلم رادیولوژی ضبط می کنند. دارای محلی برای قرار دادن کاست فیلم است. در موقع فلوروسکوپی رادیو لوژیست ممکن است هر زمانی بخواهد کاست را از محل استقرار خود به محل آماده تابش حرکت دهد.
حرکت کاست از محل استقرار اولیه تا محلی که کاست به طور کامل بین بیمار و تشدید کننده تصایر قرار گیرد حدود یک ثانیه طول می کشد. زمانی که کاست به محل تابش برسد بابسته شدن یک کلید فرمان تابش صادرمی گردد. در طول این یک ثانیه چندین عمل می بایست انجام گیرد.
1- مدارات کنترل kV,mA و زمان از حالت کنترل فلوروسکوپی به حالت کنترل رادیوگرافی تغییر وضعیت دهند.
2- جریان فیلمان متناسب با kV وmA در خواستی رادیولوژی تغییر کرده و گرمای فیلمان به حد نهایی خود برسد.
3- آند دوار تیوب شروع به چرخش نموده و به سرعت نهایی خود برسد.
به دلیل نیاز به زمانی جهت انجام آماده سازی ها رادیوگرافی ها دارای دو نقطه ضعف اساسی است.
1- زمان تابش و گرفتن عکس رادیو گرافی حدود یک ثانیه از زمانیکه رادیولوژیست تصمیم به ضبط تصایر روی فیلم می کند عقب تر است وممکن است دراین یک ثانیه تصویر تغییر کرده باشد.
2- حرکت مکانیکی کاست از حالت اولیه به حالت تابش باعث ایجاد لرزش خفیفی در سریوگراف شده و این امر باعث تارشدگی در تصویر می شود.
3- دوربین فوتو اسپات:(photospot camera)
دوربین فوتواسپات تصویر خروجی تشدید کننده تصویر را روی فیلم ضبط می کند.
تیوب های تشدید کننده  تصویر با قطر فسفر گیرنده تا 16 اینچ اجازه می دهند نوار بزرگ بدون حرکت تیوب تشدید کننده و تصویر ازیک نقطه به نقطه دیگر در یک تصویر به نمایش در آیند.
یک مزیت دوربین فوتواسپات کاهش قابل ملاحظه میزان اشعه تابیده شونده در یک یا چند عمل تابش رادیوگرافی صورت گرفته است و نمی گذارد اشعه زیادی به بیمار تابانده شود.
یک عیب این روش وزن زیاد تجهیزات فیلمبرداری است و باید تعادل مجموعه دوربین و تشدید کننده را به صورتی به وجود آورد.
3-روشهای دیگر ضبط تصاویر فلوروسکوپی عبارتند از:
ضبط تصاویر بر روی فیلم سینمایی یا سینه فلوروروگرافی
ضبط تصاویر بر روی نوارهای مغناطیسی و دیسک های نوری

پزشکی هسته ای:
 پزشکی هسته‌ای ، شاخه‌ای از پزشکی است که در آن تشعشع و خواص هسته‌ای نوکلوئیدهای رادیواکتیو و نوکلئیدهای پایدار هم برای تشخیص و هم برای درمان امراض بکار می‌روند. این امر می‌تواند یا با پرتو دهی مستقیم مریض با یک چشمه تشعشع خارجی یا با تزریق داروهای نشاندار با رادیواکتیویته به مریض تحقق یابد  انواع ر وشها در پزشکی هسته ای شامل موارد زیر میباشد: 
1.مطالعه به روشINVIVO  
در این روش تشخیصی ماده پرتوزا ترجیحا"از طریق وریدی وارد بدن بیمار میشود وسپس از عضو یا اعضایی از بدن به منظور تعیین میزان جذب ماده پرتوزا تصویربرداری میشود. با ردیابی و آشکارسازی پرتوهای ساطع شده مسیر حرکت،محل استقرار و علایم به جامانده از این عناصر مورد مطالعه قرار میگیرد.به عبارت دیگر پزشکی هسته ای متکی بر فیزیولوژی سلولی است و ویژگیهای فیزیولوژیک و بیو شیمیایی هر عضو و قرار گرفتن ماده پرتوزا در سلولهای آن،تصویرنگاری از اندامهای بدن را امکان پذیر میسازد. 

2..مطالعه به روشINVITRO  
در این روش تشخیصی از رادیوایزوتوپ ها به عنوان ردیاب جهت نشاندارکردن نمونه های گرفته شده از بیمار نظیر خون،ادرار،سرم و....استفاده میشود. با روش رادیوایمونوسی، اندازه گیری مقادیر بسیار کم هورمون ها ومواد داخل مایعات بدن امکان پذیر میباشد. 
.3درمان با استفاده از رادیوداروها 
 در پزشکی هسته ای از بعضی از رادیوداروها هم در تشخیص وهم در درمان بیماریها استفاده میشود. یکی از مهمترین رادیوایزوتوپها در این زمینه ید131 میباشد که کاربرد وسیعی در درمان پرکاری وسرطان تیروئید دارد.  به عبارت کلی تر در پزشکی هسته ای از پرتوهای گاما جهت تصویربرداری از اعضاء بدن واز پرتوهای بتا جهت درمان بیماریها استفاده میشود. 

رادیو دارو و داروی هسته‌ای

داروهای نشاندار رادیواکتیو که به مریض تزریق یا خورانده می‌شوند، به نام رادیو داروها معروف هستند. .داروی هسته‌ای یا رادیو فارماکولوژی روش دارویی خاصی است که با ترکیبات ، آزمایش یا تزریق مناسب رادیو داروها ارتباط دارد.

کاربرد راديوداروها 

1.روشهاي تشخيص زنده  

روشهاي تشخيص زنده آن روشهايي هستند که در آنها يک راديو دارو در سيستم يک مريض زنده ، بطريق خوراندن ، تزريق ، يا با استنشاق وارد مي‌گردد اشعه گاماي نشر شده بوسيله راديو داروها براي تامين اطلاعات مورد نياز بر روي صفحه کامپيوتر قابل مشاهده هستند.  

2.روشهاي تشخيص غير زنده   

روشهاي غير زنده آنهايي هستند که روي نمونه‌هاي برداشته شده از يک مريض انجام مي‌گيرد. تعدادي از اين روشها مستلزم بکارگيري راديو داروها است. ولي مهمترين آنها روش راديو ايمونواسي (RIA) مي‌باشد راديو ايمونواسي و تاثير آن در پزشکي  

راديو ايمونواسي نوعي تجزيه بطريق رقيق کردن ايزوتوپي (IDA) ، جزو استو کيومتري است که در آن عنصر مورد تجزيه نشاندار و غير نشاندار براي پيوند با مقادير محدود مولکولي که بطور خاص با عنصر مورد تجزيه پيوند مي‌دهد، رقابت مي‌کند. RIA بطور گسترده در آزمايشگاههاي پزشکي براي تعيين هورمونها ، داروها ، ويروسها ، و ديگر گونه‌هاي آلي در سطح جهان بکار مي‌رود. شروع RIA به سالهاي 195 ، با بررسي S.Berson و R.Yalow برروي متابوليسم انسولين B1I در مريض‌هاي ديابتي بر مي‌گردد.

 Berson و Yalow دريافتند که مريض‌هاي ديابتي موادي در سرم خون دارند که با انسولين پيوند مي‌دهند. آنها مشاهده کردند که انسولين نشاندار و غيرنشاندار با اين ماده پيوند دهنده رقابت کرده، و اين مقدار انسولين غيرنشاندار موجود ، مقادير انسولين نشاندار را که پيوند داده متاثر مي‌کند. آنها در اين مطالعه توانايي روش ، جهت ارزيابي انسولين را دريافتند. RIA از آن زمان تا کنون پيشرفتهاي گسترده‌اي را در روشهاي پزشکي با کاربردهاي وسيع براي اندازه گيري مقادير بسيار کم بسياري از بيو مولکولهاي مهم نموده است.

 ویژگی رادیو نوکلوئید های مورد استفاده در طب هسته ای

1.حداقل پرتودهی را به بیمار داشته باشد،اشعه c  و LET g

  پایین دارند واشعه های غیر ضروری در آنها کم است.

2.نیمه عمر فیزیکی رادیودارو باید بیش از زمان آماده سازی برای انجام اسکن باشد.

3.نیمه عمر موثر رادیودارو باید بیشتر از مدت زمان بررسی باشد.

4.رادیودارو دارای ساختمان شیمیایی مناسب بوده و پایدار باشد. 

5.اکتیویته ی ویژه بالایی داشته باشد(مقدار اکتیویته به ازای واحد وزن ماده رادیواکتیو را اکتیویته ی ویژه گویند).

.CARRIER FREE 6.باشد یعنی خالص باشد(موادی که با شتابدهنده (سیکلوترون) تولید می شوند خالص هستند)مثل mTC99وناخالصی نداشته باشد مانندTC99.

7.سمی ومسموم نباشد.

8.در دسترس و ارزان باشد.   

چگونگی کار ژنراتور ژنراتور تکنیسم– مولیبدن

Tc  رادیوایزوتوپ دختر مولیبدن Mo است. Mo با نیم عمر 67 ساعت شناخته  می شود. با فروپاشی هسته های مادر Mo ، هسته های دختر Tc تولید می گردد. ایزوتوپهای دختر پس از تشکیل با نیم عمر 6 ساعت واپاشی  می شوند. در این جا ما با گونه ای از ترازمندی گذرا برخورد می کنیم که نیم عمر مادر بیش از 10 بار از نیم عمر دختر بیشتر است  اگر منحنی تغییرهای اکتیویته مادر و دختر را رسم کنیم دیده می شود که  اکتیویته دختر پس از نزدیک به 4 نیم عمر، با اکتیویته مادر به تعادل یا ترازمندی می رسد و در نقطه ترازمندی اکتیویته دختر نزدیک به اکتیویته مادر است. بنابراین اگر جدا ساختن این دو رادیوایزوتوپ امکان داشته باشد می توان نزدیک به اکتیویته مولیبدن اکتیویته تکنسیوم بدست آورد. روشن است که هیچ گاه اکتیویته دختر از مادر بیشتر نخواهد بود. 
در ژنراتور Mo  TC ،Mo به صورت پودر در ستونی از اکسید آلومینیوم Al2O3 وجود دارد. اکتیویته Mo نزدیک به mCi ) 3 GBq 100 (می باشد. در ترازمندی میان مادر و دختر اگر محلول Nacl نرمال از ستون گذرانده شود Tc در آن حل می شود ولی مولیبدن در آن حل نمی شود. در این کار Tc شسته شده و می تواند گردآوری شود. در هر شستشو بخشی از Mo نیز در ظرف جمع میشود که از 1/1000 اکتیویته دختر کمتر است. کار شستشو یا دوشیدن(milking Cow) ژنراتور به گونه استریل باقابلیت  تزریق در رگ انجام می گیرد. اگر به Tc نیاز باشد و اگر پیش از حالت ترازمندی مادر و دختر کار دوشیدن انجام شود اکتیویته دختر به دست آمده کمتر خواهد بود.  
پس از دوشیدن ، اکتیویته دختر نزدیک به صفر می رسد و تولید دختر در همان زمان آغاز می شود. کاردوشیدن تا 5 بار برای ژنراتور Mo – Tc انجام می گیرد و پس از آن ژنراتور به درد نمی خورد. در هر دوشیدن اگر ترازمندی وجود داشته باشد تا 90%  اکتیویته ژنراتور می تواند به دست آید. اکتیویته ها نزدیک به 3 GBq، در روز نخست ترازمندی، GBq 2 روز دوم، GBq 1.5 روز سوم و ... بدست می آید. اگر نیاز باشد ژنراتور را می توان تا سه بار در روز دوشید. 

سیکلوترون   cyclotron

این دستگاه متشکل از استوانه ای فلزی می باشد که از دو قسمت ساخته شده است. 
این استوانه به خاطر آنکه از دو قسمت به شکل D    ساخته شده است  به نام D  ها خوانده می شود، هوای داخل D ها تا حد زیادی تخلیه شده است و بین دو قطب یک مگنت، جریان مستقیم که تولید میدان مغناطیسی ثابت مینماید قرار دارند. 
جهت شتاب دادن پروتونها، یک جریان متناوب بین D  ها اعمال می شود. ذرات با بار مثبت مثل پروتون ها و یا دوتریوم ها از مرکز محفظه به داخل سیکلوترون تزریق می شوند. تحت تاثیر میدان مغناطیسی ذرات در یک مدار دایره ای چرخش می نمایند. فرکانس ولتاژ متناوب به گونه ای تنظیم میشود که ذرات از یک D به D با قطربزرگتر ضمن چرخش منتقل شوند.  درهر چرخش با توجه به آن که زمان چرخش ثابت و مدار چرخش افزایش می یابد، ذرات باردار دارای انرژی بیشتری می شوند. بنابراین با چرخشهای زیادی که ذرات باردار می نمایند انرژی جنبشی آنها افزایش می یابند تا مثلاً به Mev 30 می رسند. 
معمولاً‌ یک محدودیتی در مقدار انرژی کسب نموده به وسیله ذره وجود دارد. با افزایش سرعت ذره باردار، طبق قوانین نسبیت جرم آن نیز افزایش می یابد. با افزایش جرم ذره ممکن است از حالت هم فازی با میدان متغیر اعمال شده به D ها عقب بماند. این مشکل را در سیکلوترون ها با تنظیم فرکانس جبران کاهش سرعت ذرات حل نموده اند در یک سیکلوترون ذرات باردار همانند پروتونها، دوترونها ، ذرات  a ، ذرات He و غیره در مسیرهای دایره ای میان دو، دی Dدرخلاء با استفاده ازیک میدان مغناطیسی شتاب می گیرند. 
 این ذرات شتابدار می توانند بسته به طرح شتابدهنده از چند کیلو الکترون ولت تا چندین میلیارد الکترون ولت انرژی جنبشی بگیرند. از آنجا که ذرات باردار در میدان مغناطیسی در مسیرهای دایره ای حرکت نموده و انرژیشان به مرور افزوده می شود، هر چه شعاع مسیر حرکت ذره بیشتر باشد،انرژی جنبشی ذره بیشتر خواهد بود. ذرات باردار به وسیله یک انحراف دهنده یا شکست دهنده،از میان یک پنجره به بیرون از شتاب دهنده شکست می یابندو یک دسته پرتوی خارجی تشکیل می شود.

 رادیونوکلئیدهای تولید شده در شتاب دهنده سیکلوترون

زمانی که هدف هایی از جنس عناصر پایدار در مسیر پرتوی خارجی ذرات شتاب داده شده یا در مسیر پرتوهای درونی در شعاعی خاص در درون شتاب دهنده قرارداده شوند  ذرات شتاب دار با هسته های هدف برهم کنش می کنند و واکنش های هسته ای رخ می دهند. در یک واکنش هسته ای، ذره برخورد نموده بسته به انرژی خود ممکن است ذره هدف را ترک نموده ،بخشی از انرژی خود را در آن باقی بگذاردو یا ممکن است کاملاً در هسته جذب شود. در هر صورت هسته ای با انرژی برانگیختگی تشکیل می شود و انرژی برانگیختگی با گسیل ذره های هسته ای ( یعنی پروتونها و نوترونها ) آزاد می شود. 

 به دنبال گسیل ذره در زمانی که دیگر از نظر انرژی، گسیل ذره ممکن نباشد،گسیل پرتوهای گاما روی می دهد. بسته به انرژی که با برخورد ذره تخلیه می شود، ذره های هسته ای متعددی به گونه های تصادفی از هسته تابش گرفته هدف گسیل می شود که باعث تشکیل نوکلئیدهای گوناگون می گردد. با افزایش انرژی ذره تابش یافته ذره های هسته ای بیشتری گسیل می شوند و بنابراین گستره وسیع تری از نوکلئیدها تولید می شود. 
شتاب دهنده های پزشکی، شتابدهنده های فشرده ای هستندکه برای تولید رادیونوکلئیدهای با عمر کوتاه به ویژه آنهایی که در برش نگاری گسیل پوزیترون استفاده می شود، به کار می روند. در این شتابدهنده پروتونها دوترونها و ذرات a   با انرژی کم تا متوسط در دسترس می باشند. این یکاها به صورت تجاری در دسترس اند و می توانند در فضای نسبتاً‌ کوچک نصب شوند. 

نمونه ای از یک رادیونوکلئید معمول تولید شده در شتاب دهنده   In می باشد که با بمباران Cd با پروتونهای  mev 12 در یک شتاب دهنده تولید می شود. واکنش هسته ای به شرح زیر می باشد:         

C d (p,n) In 
که در آن Cd نوکلئید هدف ، پروتون   p ذره بمباران کننده ، نوترون  n ذره گسیل شده و In رادیونوکلئید تولید شده میباشد. در این مورد، دومین ذره(n) ممکن است تابش نشود، چرا که ممکن است انرژی کافی پس از گسیل اولین نوترون باقی نماند. انرژی برانگیختگی که برای گسیل ذره هسته ای دیگر کافی نیست به وسیله تابش پرتوهای گاما آزاد می شود.

 تزریق رادیو دارو:

رادیو دارویی که به مریض تزریق می‌شود، باید برای مدت طولانی در عنصر هدف بماند، ولی نه طولانی‌تر از حد ، تا جذب تشعشع در حداقل باشد. مدت زمانی که در آن دارو مفید است، بستگی به نیم عمر رادیولوژیکی و نیم عمر بیولوژیکی دارد، یعنی مدت زمانی که دارو در بدن می‌ماند، قبل از آنکه بوسیله فرآیندهای متابولیکی از فعالیت افتاده یا از سیستم بدن خارج شود.

نیم عمرهای رادیولوژیکی نوکلیدها که معمولا در پزشکی هسته‌ای بکار می‌روند، به خوبی شناخته شده‌اند، ولی رفتار بیولوژیکی و زمان ماندن مولکولی که در آن ردیاب وجود دارد، به خوبی مشخص نشده است. این امر یکی از کارهایی است که لازم است داروساز مقادیر این پارامترها را در هنگام آزمایشهای اولیه دارو تشخیص دهد.

کاربردهاي درماني تشعشع

کاربردهاي درماني تشعشع و راديو داروها نسبت به کاربردهاي تشخيص محدودتر هستند. زماني که تشعشع براي درمان بکار مي‌رود، مقصود نابود نمودن يک قسمت خاص از نسوج مريض با تشعشع است. چشمه تشعشع مي‌تواند داخلي و خارجي باشد.  
 چشمه‌هاي مورد استفاده در درمان

چشمه‌هاي خارجي تشعشع در حال حاضر اساسا در شکل باريکه‌هاي الکتروني يا اشعه ايکس است. بسياري از دستگاهها مي‌توانند براي توليد اين تشعشعات بکار روند. ولي شتابدهندهاي خطي کوچک بيشترين کاربرد را دارند. الکترونهاي با انرژيهاي 4 تا 15 ميليون الکترون ولت براي درمان سرطانهايي که نزديک سطح بدن هستند، مانند سرطانهاي پوست ، سينه ، سر و گردن بکار مي‌رود.زماني که نفوذ بيشتري از تشعشع لازم باشد، اشعه گاما از يک چشمه بسته راديو نوکلئيد مورد استفاده قرار مي‌گيرد. 60Co بطور گسترده‌اي براي اين منظور بکار رفته است، ولي در حال حاضر 137Cs ترجيح داده مي‌شود. علاوه بر تشعشع خارجي يک عضو ممکن است، يک سوزن يا دانه راديواکتيو را در داخل بدن مريض کاشت و لذا تنها مقاطع خاصي را که بايد نابود شوند، پرتودهي نمود. در اين رابطه کاشتهاي 198Au و 125I متداول است.

 نوع تشعشع

نوع تشعشع نشر شده بوسیله رادیونوکلئید نیز یک فاکتور مهم است که لازم است بررسی گردد. قرار گرفتن نوکلئید در محل خاص ، نوع تشعشع مناسب را تعیین می‌کند. در تشخیص بیشترین استفاده از رادیو داروها در عکسبرداری ساختار بیولوژیکی است. برای عکسها ، جهت تشکیل آنها ، لازم است تشعشع به اندازه کافی برای عبور از میان ماده و رسیدن به آشکارساز نافذ باشد. بهتر است تشعشع هنگام عبور حداقل برهمکنش را با ماده بدهد، لذا جذب تشعشع در حداقل خواهد بود. بنابراین بهترین رادیونوکلئیدها برای روشهای تشخیصی ، آنهایی هستند که تنها اشعه گاما یا اشعه ایکس بدون همراه با تشعشع دیگری منتشر کنند. اینها در ابتدا شامل نوکلئیدهایی هستند که از طریق جذب الکترون یا گذارهای ایزومری ، فروپاشی می‌نمایند.

 پزشکی هسته ای ودرمان آن در بیماری ها

رفتار رادیونوکلئیدی که آن را برای عکسبرداری ، مفید می‌کند، متفاوت از رادیونوکلئیدی است که برای درمان بکار می‌رود. در درمانهای تشعشعی ، نکته این است که نسوج مریض نابود شوند. 
 نابودی نسوج از طریق یونیزاسیون و تولید رادیکال آزاد ایجاد شده بوسیله تشعشع انجام می‌پذیرد. بنابراین ، تشعشعاتی که دارای یونیزاسیون مخصوص بالا بوده و نیز بردهای کوتاه دارند، برای این عمل مفید هستند، چرا که این رفتار منجر به مقدار زیاد نابودی نسوج در یک منطقه کوچک و محدود می‌گردد. بهترین نوکلئیدها برای مقاصد درمانی ، آنهایی هستند که آلفا ، بتاهای با انرژی پایین یا الکترونهای اوژه (Auger) منتشر می‌کنند.از مواد رادیواکتیو به عنوان ردیاب رادیواکتیو استفاده می شود. این مواد از طریق بلعیدن و یا تزریق وارد جریان خون می شود. یکی از روشهای ردیابی به این شکل است که مواد ردیاب در خون حرکت می کنند و امکان می دهند که ساختار رگهای خونی مشاهده شود. این روش مشاهده به پزشکان این امکان را می دهد که لخته و دیگر ناهنجاریهای رگهای خونی را به راحتی تشخیص دهند. علاوه بر این، برخی اعضاء بدن هستند که نوع خاصی از مواد شیمیایی را در خود جمع می کنند . برای مثال غده تیروئید ، ید را در خود جمع می کند بنابراین با بلعیدن ید رادیواکتیو ( به صورت مایع یا به صورت قرص ) می توان تومورهای تیروئید را تشخیص داد و درمان کرد. به همین ترتیب تومورهای سرطانی نیز، فسفات را در خود جمع می کنند. بنابراین با تزریق ایزوتوپ رادیواکتیو فسفر – 32 در جریان خون می توان تومورهای سرطانی را، به دلیل افزایش رادیواکتیوشان، شناسایی کرد.

 تصویر برداری در پرتوپزشکی

در تصویر برداری، آزمایش یا درمان به وسیله پزشکی هسته ای، مواد رادیواکتیوی که بلعیده یا تزریق می شوند به بدن آسیب نمی رسانند. رادیو ایزوتوپ هایی که در پزشکی هسته ای استفاده می شوند به سرعت در عرض چند دقیقه تا حداکثر  يک ساعت واپاشیده می شوند. سطح تابش های رادیواکتیو آنها هم نسبت به اشعه X یا CT اسکن بسیار پایین تر است. برخلاف درمان از طریق پزشکی هسته ای، رادیوتراپی ( که کاملاً با آن متفاوت است ) از این مزیت بهره می گیرد که برخی سلولها با شدت بسیار بیشتری تحت تأثیر تابش های یونیزه یعنی تابش های آلفا، بتا و گاما و X قرار می گیرند. سلولها با سرعت های متفاوتی تقسیم می شوند و سلولهایی که با سرعت بیشتری تقسیم می شوند به  دو دلیل، بیشتر تحت تأثیر تابش های یونیزه قرار می گیرند:  
- سلولها دارای مکا نیسمی هستند که به آنها این امکان را می دهد تا DNA آسیب دیده را ترمیم کنند. 
- وقتی که یک سلول در حال تقسیم متوجه شود که DNA آسیب دیده است خودش را از بین می برد. سلولهایی که به سرعت تقسیم می شوند زمان کمتری برای مکانیسم ترمیم و شناسایی خطاهای DNA قبل از تقسیم شدن دارند، بنابراین احتمال بیشتری وجود دارد که پس از قرار گرفتن در معرض تابش های هسته ای از بین بروند. 
از آنجایی که در اکثر انواع سرطان، سلولهای سرطانی به سرعت تقسیم می شوند در برخی موارد می توان به وسیله رادیوتراپی سرطان را درمان کرد. معمولاً مواد رادیواکتیو اطراف یا کنار تومور قرار می گیرند. در تومورهایی که در عمق بدن یا نواحی غیر جراحی قرار گرفته اند پرتو X با شدت بالایی روی تومور تابانیده می شود. 
اما تنها مشکلی که این نوع از درمان دارد این است که دیگر سلولهای سالم که به سرعت تقسیم می شوند نیز، همراه سلولهای سرطانی تحت تأثیر پرتوها قرار می گیرند. به همین دلیل کسانی که تحت درمان سرطان هستند دچار حالت تهوع و ریزش موی شدید می شوند.

مشکل تصویر برداری از بدن انسان این است که ماده ای کدر و غیر شفاف است، نگاه کردن درون بدن انسان نیز بطور کلی درد ناک است. در گذشته روش معمول دیدن درون بدن انسان جراحی بود! اما امروزه با استفاده از انبوهی از روشهای جدید دیگر نیازی به این روشهای وحشتناک نیست. تصویر برداری اشعه X، MRI، تصویر برداری CAT و مافوق صوت برخی از این تکنیک ها هستند. هر کدام از این تکنیک ها مزایا و معایبی دارند که باعث می شود برای شرایط مختلف واعضای مختلف بدن مفید باشند. 
تکنیک های تصویر برداری پزشکی هسته ای روشهای جدیدی را برای نگاه کردن به درون بدن انسان برای پزشکان فراهم می کند. این تکنیک ها ترکیبی از استفاده از کامپیوتر، حسگرها و مواد رادیواکتیو است

 روشهای تصویربرداری در طب هسته ای

• توموگرافی با استفاده از تابش پوزیترون (PET)• اسپکت SPECT 
• تصویر برداری قلبی – عروقی  
• اسکن استخوان 
درهر کدام ازاین روشها از یکی از خصوصیات عناصر رادیواکتیو برای تولید یک تصویر استفاده می کنند. 

استفاده از هر کدام از این روشهای خاص یا مجموعه ای از آنها بستگی به علائم بیمار و نوع بیماری دارد.

 تصویر برداری در پزشکی هسته ای برای شناسایی موارد زیر بسیار مفید است:

 تومورها 
• آنوریسم Aneurysms  
• نارسایی سلول های خونی و اختلال در عملکرد دستگاههای بدن مثل غده تیروئید و ریه 

ابزارهای دریافت اطلاعات در  پزشکی هسته ای

در کارهای بالینی به جای اندازه گیری اکتیویته ( A ) نمونه ، تعدادی شماره ( R ) به دست می آید. کار اندازه گیری شماره با سرعت و آسان انجام می شود و می بایست دستگاه اندازه گیری برای برقراری بستگی میان اکتیویته و شمارش به گونه ای دقیق کالیبراسیون شده باشد. دو گونه جداگانه از شمارش در پزشکی هسته ای انجام می گیرد: 
الف) تعیین اندازه رادیواکتیویته در نمونه یا حجمی معین. 
ب) تعیین چگونگی پخش رادیواکتیویته در بدن( سینتی گرافی یا اسکن ایزوتوپی).  

همانطور که می دانید رادیواکتیویته طبیعی در فرایندهای بکارگیری فیلم عکاسی کشف گردید. فیلم وسیله خوبی برای آشکار سازی رادیو اکتیویته نیست ولی در اتورادیوگرفی که زمینه پژوهشی دارد برای بدست آوردن نگاره ای از پرتوهای بتای تابش شده ، فیلم در تماس نزدیک با نمونه رادیواکتیو گذاشته می شود.  
پیشگامان فیزیک هسته ای   تا ( 1910 - 1900)  برای آشکار ساختن ذره های آلفا صفحه های سینتیلاسیون را بکار می گرفتند. هرگاه یک ذره آلفا به بلوری از سولفید روی برخورد کند یک پرتو نورانی ضعیف یا سنتیلاسیون ایجاد می کند. پژوهشگران این نورها را دیده و شمارش می کردند. چون این کار بسیار پیچیده بود روشهای بهتری برای شمارش پرتوها، به کارگرفته شد

 اتاقک یونش،شمارنده ی گایگر-مولر،PMT

دو صفحه موازی ( خازن ) تخت و یا استوانه ای و یا شکلهای دیگراگر به ولتاژ مناسبی وصل شوند ،یونهای ایجاد شده در فضای میان دو صفحه را به سوی الکترودهای مخالف می کشند. چنین دستگاهی را اتاقک یونیزاسیون یا یونش می گویند. با تغییر ولتاژ میان دو جوشن خازن چگونگی گرد آوری یونها تغییر می کند. در ولتاژهای بسیار پایین جفت یونها شتاب کافی برای رسیدن به الکترودها را ندارند، بنابراین ممکن است با هم ترکیب و خنثی شوند. این ناحیه ولتاژ ، ناحیه ترکیب نام دارد. پس از آن با افزایش ولتاژ، ناحیه اشباع فرا می رسد که در آن شماره یونها با افزایش ولتاژ تغییر نمی کند. در ولتاژ بالاتر شمار یونهای گرد آوری شده متناسب با ولتاژ میان دو صفحه است. اگر اتاقک یونش در این ولتاژ به کار گرفته شود به دستگاه گردآوری یون ، شمارنده متناسب می گویند.  
در نواحی بالاتر، تغییر ولتاژ ،روی شمار یونها اثری ندارد. در این ولتاژ حتی یک یون می تواند پالس الکتریکی چشمگیری را به وجود آورد. علت افزایش شدید شماره یونها در برابر تغییر در ولتاژ این است که یونها به اندازه ای سرعت گرفته و انرژی به دست آوردند که در برخورد با اتمهای خنثی ،جفت یونهای دیگر بوجود می آوردند که خود این جفت یونها به علت سرعت گرفتن در میدان ، توان ایجاد یونهای دیگر را دارند و این کار ادامه پیدا می کند تا اینکه در ناحیه گایگر از هر جفت یون تولید شده یک بهمن یونی بوجود می آید. این ناحیه، ناحیه گایگر نام دارد و اتاقک یونشی که در این ولتاژ کار می کند آشکار ساز یا شمارنده گایگر مولر نام دارد.شمار اندکی یون که به وسیله تک پرتو گامای وارد شده در اتاقک به وجود آمده است می تواند باعث یک تخلیه الکتریکی شود، به گونه ای که این تخلیه  ،پالس بزرگی از الکتریسیته را که قابل شنیدن با یک بلندگو بوده  و یا به روش الکتریکی قابل شمارش است  ایجاد می نماید   امروزه آشکارساز GMکمتر در پژوهشها وکارهای بالینی به کار می رود. این آشکارساز برای کارهای حفاظت از تابش مناسب است زیرا آشکار ساز گایگر به علت آشکار کردن پرتوهای گاما و بتا و حساسیت زیاد آن در پزشکی هسته ای برای پی بردن به آلودگی های رادیواکتیو بسیار سودمند است. آشکارساز گایگر را با شکلهای گوناگونی می سازند.  
آشکارساز گایگر درحقیقت یک اتاقک یونش است که در ولتاژ و شرایط الکتریکی به خصوصی کار می کند. در آشکار ساز گایگر یونهای ایجاد شده می توانند وسیله ای برای تشخیص کیفی وکمی پرتوها باشند. در سالهای 1950 پیشرفتهای چشمگیری در پزشکی هسته ای بدست آمد. از این پیشرفتها یکی اختراع لوله افزاینده نوری  Photo Multiplier Tube بود که می توانست نور اندکی را آشکار ساخته و اندازه آن را برآورد کند. 
یک فوتون نوری در برخورد با فوتوکاتد یک الکترون را از فتوکاتد آزاد می کند ،الکترون آزاد شده به سوی نخستین الکترود یا داینود شتاب داده شده و در آن جا باعث گسیل شمار بیشتری الکترون می گردد. این الکترونها به سوی دومین داینود که نسبت به داینود نخستین مثبت تربوده و الکترونهای بیشتری در آن آزاد می گردند شتاب داده می شوند و این کار ادامه می یابد. بیشتر PMT ها 10 داینود دارند به گونه ایکه شمار الکترونها از فتوکاتد تا آند لوله افزاینده نور 10 برابر می شود. برای مثبت تر بودن یک داینود نسبت به داینود پیشین آن یک ولتاژ بالا ( نزدیک 1000) نیاز است.  ازپیشرفت های دیگر در این زمینه ساخت بلورهای بزرگ و خالص یدور سدیم ( Nal ) می باشد که هنگام جذب یک پرتوگاما می تواند درخششی چشمگیر داشته باشد. این بلورها برای آشکاسازی پرتوهای ضعیف نوری به گونه مستقیم به PMT وصل می شوند. این بلورها با افزودن اندکی ناخالصی از تالیم ( Tl ) کاملتر شده و با سیستم الکترونیکی همراه آن آشکارساز سینتیلاسیون یا آشکارساز سوسوزن نامیده می شوند. چون بلورهای سوسوزن نزدیک به 2000 بار چگالتر از گاز مورد استفاده در آشکار ساز GM هستند، برای آشکار نمودن پرتوهای گاما بسیار خوب کار می کنند. 
پرتوهای گاما با انرژی KeV 140 تابش شده از Tc بوسیله بلوری از،Tl) Nal) به ضخامت     cm 1 به خوبی جذب می شوند. آشکارسازهای سوسوزن برای کاربردهای گوناگون پزشکی هسته ای دارای اندازه ها و شکلهای بسیارگوناگونی بوده و پرکابردترین آشکارسازها در پزشکی هسته ای می باشند. بلور حساس آشکارساز سوسوزن در یک پوشش ضد نور قرار دارد و تنها در جایی که به PMT وصل است باز است. چون آشکارساز سوسوزن بسیار حساس است برای کارهای تشخیصی و اندازه گیری های دیگر باید در برابر تابشهایی از گاما که از نقاط دیگر سوای نمونه مورد آزمایش می آیند حفاظت گردد. هنگامی که یک پرتو گاما انرژی خود را به بلور می دهد شدت نور تولید شده متناسب با این انرژی است. الکترونهای گسیل شده از فتوکاتد PMT در بخش برون ده دستگاه یک پالس ( تپ ) الکتریکی تولید می کنند. این پالس به روش الکتریکی ، در آمپلی فایر یا تقویت کننده تقویت می گردد و می تواند بگونه ای مستقیم با یک شمارشگر شمرده شود.  
از سوی دیگر به علت تناسب شدت نور ایجاد شده و انرژی پرتو برخورد کننده ،انرژی پرتوهای گاما را می توان با این آشکارساز اندازه گرفت. 
در بررسی های پزشکی هسته ای آشکار نمودن پرتوهای گامای تابش شده از بخشی کوچک از بدن ارزشمند است. برای رسیدن به این هدف یک پوشش سربی با ساختمان ویژه که در آن یک یا شمار فراوانی سوراخ وجود دارد و کولیماتور نامیده می شود به کار گرفته می شود. کار کولیماتور از میان بردن پرتوهای گامایی می باشد که از نقاط دلخواه گسیل نمی شوند.برخی از کولیماتورها مانند میدان هموار برای آشکارساختن پرتوهای گامای تابش شده از یک حجم بزرگ مانند کبد به کار می روند. در حالی که کولیماتور کانونی با شماری سوراخ به شکل مخروط ناقص از فاصله  7-12 سانتیمتری یک نمونه کوچک را دیده و کانونی می کند. این باریکه ساز در کارهای نگاره برداری پزشکی هسته ای برای حجم کوچک کاربرد دارد چرا که امکان آشکارسازی خوب پرتوهای گاما از یک حجم کوچک را فراهم می کند. درشرایط آزمایشگاهی ،یک باریکه ساز خوب می تواند دو چشمه رادیواکتیو نقطه ای شکل با فاصله کوچکتر از یک سانتیمتر را از هم تشخیص دهد. چون پرتوهای گامای پرانرژی درسرب هم نفوذ می کنند ،کولیماتورها باید برای گستره خاصی از انرژی های پرتوهای گاما طراحی شوند. بیشتر کولیماتورها برای پرتوهای Kev 140 تکنسیوم طراحی شده اند.در تشخیص ،آگاهی از چگونگی پخش مواد رادیواکتیو در یک عضو بسیار با ارزش است. نگاره برداری از چگونگی پخش مواد رادیواکتیو دربدن ،امروزه مهمترین کار پزشکی هسته ای است. امروزه نگاره برداری پرشکی هسته ای با بکارگیری آشکارسازهای سوسوزن انجام می شود . 
در این جا درباره یک دستگاه نگاره برداری پزشکی هسته ای یعنی جاروبگر خطی گفتگو می کنیم . نگاره های به دست آمده ازدستگاه های نگاره برداری پزشکی هسته ای در مقایسه با نگاره های به دست آمده از رادیولوژی خام به نظر می آیند ولی این نگاره های رادیوایزوتوپی یا اسکن اطلاعاتی را به دست می دهند که از هیچ راه دیگری نمی توان آنها را بدست آورد.

 دستگاه های نگاره برداری در پزشکی هسته ای:
 در سال 1940 پیشگامان پزشکی هسته ای برای به دست آوردن نگاره ای از چگونگی پخش مواد رادیواکتیو در بخشهای گوناگون بدن ،آشکارسازها یا شمارنده های GM با حساسیت اندک را به کار می بردند. در سال 1950 نخستین جاروبگر یا اسکنر مکانیکی به وجود آمد. 
در جاروبگر خطی ، آشکارساز سوسوزن برای ثبت نقشه پخش تابش در بدن به دستگاه اسکنر وصل است و در برابر ناحیه زیر بررسی در مسیری رفت و برگشتی حرکت داده می شود. 
داده های بد ست آمده از جاروبگر خطی را به صورت نشانه های پشت سرهم به روی یک کاغذ رسم می کنند. دانسیته یا رنگ نشانه های بدست آمده ،نشانگر شدت اکتیویته آشکار شده از ناحیه های بدن بیمار می باشد. 
فاصله خطهای اسکن و سرعت حرکت سر جاروبگر را میتوان متناسب با چگونگی اندازه اکتیویته موجود در بخش زیر بررسی تنظیم کرد. گستره اسکن ( طول و عرض جاروب ) نیز می توانند تنظیم شوند. 

 جاروبگر خطی:

  جاروبگرهای قدیمی ناحیه ای به اندازه های  (cm 35 - cm 45)  را می پوشانند. بسیاری از جاروبگرهای امروزی می توانند برای اسکن گرفتن از همه بدن بکار گرفته شوند. نگاره بدست آمده را می توان روی فیلمی با اندازه های استاندارد (cm 45- cm 35 ) منتقل کرد. 
 چون نگاره برداری به روش جاروبگر خطی وقت گیر است و نمی توان از عضوهای حرکت دار نگاره برداری نمود این اسکنرها یا جاروبگرها امروزه جای خود را کم کم به دستگاه های نگاره برداری ثابت می دهند.

 
 اسکن استخوان 

اندیکاسیون 
(1 برای بیمارانhigh risk که مشکوک به سرطانهای ریه، پروستات، پستان، ... هستند یک سری تست‌ها انجام می‌گردد که یکی از آن تست‌ها، اسکن استخوان است. 

2.برای تشخیص زودرس عفونت استخوان یا استئومیلیت بکار می‌رود. قبل از این که علائم بالینی خود را نشان دهد و قبل از اینکه درمان بیمار مشکلتر شود بهتر است اسکن استخوان انجام پذیرد. 
(3 در مورد آواسکولارنکروزیز بهتر است اسکن استخوان انجام گیرد. در سر استخوان گاهی رگ تغذیه‌ای به دلایل ضربه، مصرف کورتون و ... دچار مشکل شده و گرفتاری مفصل حاصل می‌گردد. 
(4 تشخیص شکستگی استرس: جز شکستگی ‌های کوچکی است که در رادیولوژی نمی‌توان آن را دید. 

 (5)تشخیص بیماری پاژت 
(6) تشخیص آرتریت که با منشأهای مختلفی مثل سن بالا، بیماریهای رماتیسمی و ... حاصل شده 
(7) تعیین زنده بودن قسمتی از استخوان که مشکوک به نکروزه شدن آن هستیم مثلاً در تروما 
(8) برای تعیین مبدأ دردهای مبهم مفصلی 
(9) انجام اسکن استخوان به دلیل شواهد موجود در آزمایشات بیمار. 
(10) دیدن ضایعات مشکوک در رادیوگرافی که به طور دقیق نمی‌توان آنها را تشخیص داد. 
سنجش تأثیر دارو و درمانهای گوناگون در سرطانهای استخوان همانند بررسی تأثیر درمان کموتراپی و آنتی بیو تیک تراپی 
(11) تشخیص تومورهای مختلف بدخیم و خوش‌خیم 
(12) تعیین محل پولیپ در بیماران مشکوک به تومورهای سرطانی 
مقدمات اسکن: 
 20 .1میلی کوری2.   TC MDP سیستم گاماکمرا 

 آمادگی 
ضرورتی به ناشتائی بیمار نیست. ولی بهتر است بیمار در زمان پس از تزریق تا هنگام قرار گرفتن در زیر دستگاه، مرتباً آب بخورد. چرا که وقتی ماده رادیواکتیو وارد خون می‌شود مقداری جذب استخوان می‌شود و قسمتی که در خون باقی می‌ماند وارد بافتهای دیگر می‌شود لذا جذب بافتی هم وجود دارد لذا برای کاهش این مورد(جذب بافتی) از بیمار خواسته می‌شود که مرتباً آب بخورد. 
مراحل تصویربرداری 
تزریق 20 میلی کوری به صورت سه مرحله تصویربرداری می‌گردد: 1) آنژیوگرافی 2) بلادپول (ذخیره خونی) 3) تصاویر تأخیری 
الف) آنژیوگرافی: تصاویر سریالی که بلافاصله پس از تزریق ماده رادیواکتیو تهیه می‌شود که مرحله آنژیوگرافی، مرحله ورود ماده رادیواکتیو به داخل عروق می‌باشد که حدود یک دقیقه طول می‌کشد. 
ب) ذخیره خونی: پس از مدت زمان کوتاه یک دقیقه، مادة تزریقی وارد مایع میان بافتی می‌شود اما هنوز جذب سیستم استخوان نشده لذا تصویربرداری در این زمان تصاویر بلادپول یا ذخیره خونی خواهد بود. 

 ج) تصاویر تأخیری: 2 یا 3 ساعت بعد تهیه می‌شود که با کمک دستگاه گاماکمرا، از تمام بدن به صورت پیوسته تصویربرداری انجام می‌گیرد(Whole body Scan) 
 بررسی های قلب و اسکن قلب 
 بررسی های قلب در پزشکی هسته ای با روشهای پیچیده ای انجام می شود زیرا زنش های پیوسته قلب جزئیاتی را که می توانند در نگاره دیده شوند ، محدود می کند . با بکارگیری سیگنالهای ECG برای فعال کردن آشکارساز در مرحله آسایش زنش قلب توان جداسازی نگاره را می توان افزایش داد . 
ویژگیهای فیزیکی و شیمیایی Tc 99m   و حساسیت بسیار دوربینهای گامای امروزی،‌ امکان آشکار ساختن ساختمان قلب ، حجم و رگهای آن را در مرحله های گوناگون زنش قلب فراهم می سازد . روش هم زمان ساختن یا گام گذاری دوربین گاما با به کارگیری ویژگیهای پتانسیل الکتریکی قلب بیمار برای فعال کردن دوربین در هر مرحله دلخواه ،‌ از اهمیت ویژه ای برخوردار است . برای نمونه با گرفتن اسکن از بیمار در حالت جلو مایل به راست به گونه ای که مرزهای بطن چپ در بیرون از بطن راست جا گیرد ، کانتور بطنی یا حجم درون بطنی به هنگام سیستول یا دیاستول با به کارگیری رخدادهای الکتریکی P و QRS منحنی زنش قلب به عنوان ماشه یا آغازگر ممکن است بررسی شود داده های به دست آمده در این روش برای تجزیه و تحلیل کار بطنی بسیار سودمند است . نخست حجم رادیواکتیو به سوی سیاهرگ توخالی بالایی ( ورید اجوف فوقانی ( رانده می شود سپس آهسته آهسته به سوی دهلیز راست و بطن راست و سرخرگ ششی حرکت می کند در برگشت از ششها حجم ماده رادیواکتیو را در گذر از اتاقکهای چپ می توان دید و در گذر از آئورت سرانجام وارد شاخه شکمی آئورت می شود . بنابراین ماده رادیواکتیو همه فضای قلب و رگهای اصلی را پیموده است . این حرکت می تواند داده های بالینی ارزشمندی بدست دهد .رادیوداروهایی که به دنبال حمله قلبی در جایگاه آسیب بتوانند متمرکز شوند ، در حال ساخت می باشند . امروزه تالیوم Te 201  برای اسکن قلب و بررسی پرفیوژن آن در هنگام آسایش و استراحت بکار برده می شود . داروی دیگری که بیشتر به کار می رود sestamibi، Tc 99m    است . بررسی ماهیچه های قلب با بکارگیری رادیوداروهای یادشده امکانپذیر شده است در نگاره برداری ایزوتوپی از قلب ، با بکارگیری  اسکن معمولی ، پخش نسبی رادیو داروها از یک حجم برروی یک سطح تصویر می شود . این کار از سه زاویه گرفته می شود و نگاره بدست آمده ای از این سه زاویه است که نمایش ساختار قلب را بدست می دهد . این نمایش به ستبرای ماهیچه میوکارد عمود بر سطح دوربین گاما ، جذب ناحیه ای میوکارد و کاهش بافتی بستگی دارد. 
در روش برش نگاری تک فوتونی یا SPECT ،‌ دوربین گاما در یک قوس ˚180 به گرد قلب می چرخد . در این چرخش تصویرهای ( حجم روی سطح ) بسیاری (32 تصویر ) بدست می آید که پس از پالایش یا فیلتراسیون داده ها ،‌ ترکیب تصویرها یا پروژکسیونها بگونه ای الکترونیکی و رایانه ای انجام می شود تا نگاره رادیوایزوتوپی اسپکت SPECT بدست آید . می توان با فیلتراسیون ویژه ای به کمک رایانه از ساختارهای بدست آمده و یا از پروژکسیونهای یاد شده نگاره سه بعدی بدست آورد .

اسکن کلیه ها
در پزشکی هسته ای برای ارزیابی کار کلیه بویژه پس از پیوند آن روشهای ارزشمندی وجود دارد . اسید هیپوریک رادیواکتیو به سرعت به وسیله کلیه ها جذب می شود ، این ماده در خون تزریق شده و کلیه ها با یک دوربین گاما بررسی می شوند . نگاره های پشت سر هم ،‌ هر چند دقیقه یک بار گرفته می شود . رایانه دستگاه دوربین گاما ، نگاره ها و ارزشهای کمی بدست آمده از پخش مواد رادیواکتیو در هر کلیه را که بگونه ای جداگانه اندازه گرفته شده ثبت می کند . نگاره های بدست آمده ، چگونگی پخش آهسته مواد رادیواکتیو را در هر یک از کلیه ها نشان می دهد . اگر شمار نگاره های ضبط شده فراوان باشد یک رایانه متصل به دستگاه برنامه ریزی ویژه می تواند نگاره ها را پشت سرهم مانند فیلم سینمایی نشان دهد که این روش برای پی بردن به چگونگی کار کلیه ها بسیار سودمند است . 
روش دیگر بررسی رینوگرام کلیه هاست . در این روش اکتیویته موجود در هر کلیه ( در زمانهای دلخواه ) که هم زمان با یک دوربین گاما به دست آمده است ،‌ در برابر محور زمان رسم می شود . طرح طبیعی تراکم اکتیویته در برابر زمان برای شخص سالم مشخص است . با مقایسه منحنیهای بدست آمده می توان چگونگی کار هر کلیه را مشخص کرد

 پرتونگاری ساده یا فیلم مقدماتی از کلیه ها ، حالبها و مثانه
plain film ( preliminary film ) or KUB.۱ 
  ۲( اروگرافی ترشحی ، اروگرافی داخل وریدی  
Excretion Urography or Intravenous Urography ( IVP)

 ۳. پیلوگرافی رتروگراد  اروگرافی صعودی(Retrograde Pyelography  )

 - 
 4-پیلوگرافی آنتگراد ( اروگرافی نزولی )    
 Antegrade Urography ( Pyelography )
 5نفروستومی پوستی جهت کیستهای کلیه -
Percutaneous Renal Cyst Puncture
6- سیستو اورتروگرافی در حال ادرار کردن
Micturating  cystourethregraphy
7- سیستوگرافی Cystography                                                       
8- آرتریوگرافی ( شریان نگاری )Arteriography 
9-ونوگرافی ( ورید نگاری )   Venography                                     
10- لنفوگرافی   Lymphography                                                  
11- سونوگرافی   Sonography                                                      
12- سی تی اسکن    Computerized tomography ( CT )                
13- رادیوایزوتوپ  Radioisotopes                                                
14- تصویربرداری با میدان مغناطیسی
Magnetic Resonance imaging ( MRI )

مقدمه :
بررسی عملکرد سیستم ادراری توسط 14 روش که در قسمت قبل نامبرده شد ، انجام می گردد . در این مقاله روشهای اول تا هفتم مورد بررسی قرار خواهد گرفت. رادیوگرافی از سیستم ادراری شامل روشهای مخصوصی می باشد که هر کدام از آنها نیاز به داروی کنتراست دارند و در هر روش هدف خاصی دنبال می شود .
در ابتدا عکس ساده شکم ( scout ) از ناحیه شکم و لگن بیمار در وضعیت خوابیده ( supine ) تهیه می شود . این عکس جهت ارزیابی کردن ابنورمالیها می باشد و در بعضی از اندیکاسیون ها ، نمای مایل و یا نیمرخ ( oblique lateral ) نیز انجام می شود و گاهی نمای ایستاده ( Erect ) جهت بررسی جابجایی کلیه گرفته می شود .
فیلم مقدماتی معمولاً محل ، شکل ، اندازه و میزان جابجایی کلیه ها را نمایان می سازد . اما حالبها و مجاری ادراری روی فیلم مقدماتی مشخص نمی شوند و زمانیکه تمام اجزای سیستم ادراری با داروی کنتراست پر شوند ، دیده خواهند شد .

پرتونگاری ساده دستگاه ادراری ( KUB )
پرتونگاری ساده از دستگاه ادراری بعنوان آزمون مقدماتی جهت مطالعه کلیه ها ، حالبها و مثانه در رابطه با سنگهای ادراری ( حاجب ) کلیسفیکاسیونها مانند سل یا تومورها در کلیه ها ،‌ پروستات و مثانه و نشان دادن سایه نسج نرم کلیه ها انجام می شود . بهتر است این آزمایش در صورت فوریت نداشتن با آمادگی روده ای انجام شود . هم چنین پرتونگاری ساده را قبل از تزریق ماده حاجب در آغاز آزمون اوروگرافی بعنوان اولین کلیشه آزمایش تهیه می کنند که در صورت احتمال پوشیده شدن سنگها و کلیسفیکاسیون های ادراری بواسطه ماده حاجب از نظر پنهان نمانند و در عین حال آمادگی روده ای ، وضعیت ایده آل بیمار و عوامل تابش مناسب بدست آید .
پرتونگاری ساده دستگاه ادراری در وضعیت روبرو ( AP ) خوابیده برروی تخت رادیولوژی مانند پرتونگاری شکم ( supine Abdomen ) صورت می گیرد .

اروگرافی ترشحی ( IVU )
آزمایش اروگرافی یکی از اساسی ترین روشهای تصویربرداری از دستگاه ادراری با تزریق ماده حاجب یددار محلول در آب داخل وریدی گفته می شود ، ماده حاجب از طریق خون به کلیه ها می رسد و چون عوامل کنتراست بواسطه توبولهای کلیوی جذب دوباره نمی شود باعث افزایش غلظت ماده حاجب در ادرار می شود. این آزمایش به طور معمول با تعیین وقت قبلی بخش های رادیولوژی بهمراه آمادگی کامل بیمار انجام می شود . ولی در موارد استثنایی ممکنست بدون آمادگی تحت عنوان اروگرافی اورژانس نیز توصیه شود .

آمادگی بیمار ( Patient Preparation )
نکاتی که جهت آمادگی بیمار حائز اهمیت است شامل :
1- عاری شدن مواد دفعی و گاز از روده ها که در اغلب سرویسهای رادیولژی با خوردن مسهل روغنی مانند روغن کرچک یا Laxaricine بمقدار 40 گرم عصر روز قبل از آزمایش استفاده می شود ، بعضی از مراکز رادیولوژی ، دو تا سه روز قبل از آزمایش بیمار را تحت رژیم غذایی کم حجم با خوردن مسهل ملایم مانند قرص بیزاکودیل روزی دو تا سه عدد قرار می دهند و سپس از نیمه شب قبل از روز آزمایش بیمار ناشتا می ماند . در مورد بیمارانی که مسهل روغنی عصر روز قبل از آزمایش میل می کنند ، باید به این نکته تأکید شود که بیمار تا قبل از خواب فعالیت قابل توجه داشته تا مسهل اثر مثبت بگذارد . در مواردی که بیمار قادر به خوردن مسهل از راه دهان نباشد ،‌ از شیاف بیزاکردیل و در نزد بیماران بستری در بیمارستان تنقیه آب و روغن زیتون استفاده می شود . اطفال و بیمارانی که همیشه اسهال دارند ، نیازی به خوردن مسهل ندارند و به اطفال در شروع آزمایش نوشابه های گازدار خورانده شده تا باعث انبساط گاز معده ( Gas distention stomach ) شده و تصاویر کلیه ها پس از تزریق ماده حاجب در زمینه تیره معده به خوبی قابل بررسی باشد .
2- منع استفاده از مایعات بمدت چند ساعت قبل از آزمایش در بیمارانی که عملکرد فیزیولوژیکی کلیه های آنها طبیعی است و در نتیجه باعث افزایش غلظت ماده حاجب در ادرار و مهیا ساختن تصویر ایده آل از سیستم پیلوکالیس ها می شود . ولی برای بیمارانی که مبتلا به نارسائی کلیوی و قلبی ، دیابت ، بالا بودن میزان اسید اوریک و میلوما مغز استخوان هستند و در اطفال و نوزادان که محدود کردن مایعات باعث به هم خوردن بالانس الکترولیتها می شود ، بهیچ وجه توصیه نمی شود . در آزمون پیلوگرافی رتروگراد چند ساعت قبل از آزمایش بیمار باید کاملاً هیدراته باشد .
3- بیمارانی که سابقه حساسیت نسبت به بعضی از غذاها ( ماهی ) ، میوه ها و بعضی داروها مانند پنی سیلین دارند ، تجویز داروی ضد حساسیت مانند آمپول هیدروکورتیزون قبل از تزریق ماده حاجب ضروری است و از داروهای حاجب با فشار اسمزی پائین و غیر آیونی مانند امنیپاک             ( Omnipaque )  برای آنها استفاده می شود .
4- تهیه نسخته به منظور تهیه کردن مواد حاجب ، سرنگ ، اسکالپ وین ، داروی ضد حساسیت و مسهل و تشریح آزمایش برای آگاهی و همراهی بیمار روز قبل از پرتونگاری تجویز می شود .
5- اطمینان از عدم بارداری خانم ها در تمام آزمونهای رادیولژی ضروری است .
6- نصب حائل پائی و شانه ای تخت رادیولژی ( Foat and shoulder support ) و مهیا بودن داروهای اورژانس و اکسیژن الزامی میباشد .

اروگرافی اطفال
اروگرافی در  اطفال مانند بزرگسالان انجام می شود ، با این تفاوت که پس از تهیه هر کلیشه پرتونگاری آنرا بررسی کرده و به مشاوره گذاشته می شود و سپس وضعیت های بعدی را پرتونگاری می کنند .
 بطور کلی اروگرافی در اطفال شامل پرتونگاری های زیر می باشد :
1- کلیشه ساده شکم در وضعیت AP
2- کلیشه از ناحیه کلیه ها 2 دقیقه پس از تزریق ماده حاجب
3- کلیشه از ناحیه کلیه ها 5 دقیقه پس از تزریق ماده حاجب
4- کلیشه از تمام سیستم ادراری 15 دقیقه پس از تزریق ماده حاجب
در اروگرافی اطفال از کمپرسور استفاده نمی شود ، همانطور که قبلاً اشاره شد ، آمادگی روده ای در اطفال برای این آزمایش خوردن مایعات گازدار مانند نوشابه که باعث انبساط معده شده و از طریق گاز ( بعنوا

ن دریچه ) کلیه ها را می توان مشاهده نمود ، چنانچه مقدار گاز برای کلیه راست کافی نباشد پرتونگاری در وضعیت RPO انجام می شود .
هم چنین در این آزمایش بعلت عدم آمادگی طفل می توان از تکنیک توموگرافی استفاده نمود و یا پرتونگاری شکم را در وضعیت نیمرخ که موجب جداکردن کلیه ها از گازهای روده می شود ، انجام داد . در صورت نیاز مثانه را پس از تخلیه مورد مطالعه ( PVC ) قرار می دهند .

Nephrotomogaraphy and Nephrourography 
نمای روبرو ( AP )
پارانشیم کلیه ، نفرون ها ، مجاری جمع کننده ادرار بلافاصله بعد از تزریق ماده کنتراست توسط توموگرافی به بهترین شکل دیده می شود . Evansetal ابداع کننده روش فوق می باشد که نماهای متحرکی تولید می شوند و می توانند سایه روده ها را از روی سیستم ادراری برطرف کنند .
اندیکاسیون :  ارزیابی فشار خون بالای کلیوی ( Renal hyper Tension ) ، به تصویر کشیدن کیستها و تومورهای کلیوی .
کنترااندیکاسیون ها : حساسیت بیمار به داروی حاجب ، ضعف عملکرد کلیه و تمام کنترااندیکاسیونهای ذکر شده در مبحث IVU .
تزریق داروی کنتراست در این آزمون به صورت Intra Venous ( IV ) و یا Bolu injection می باشد . weens روش تزریق Bolus injection در نفروتوموگرافی را ابداع کرده است . در این روش میزان زیادی ماده کنتراست با غلظت یونی بالا توسط سرنگی که در ورید آنتی کوبیتال ( Antecubital ) قرار دارد ، تزریق می شود . با این تکنیک سریع تزریق ماده کنتراست در حالیکه ماده حاجب در خون در حال جریان است ، عروق خونی کلیه و بافت کورتیکومدولاری بصورت اپاسیفه دیده می شود .

 آمادگی بیمار : اگر آمادگی روده ای برای بیمار ممکن باشد ، 1 تا 2 روز قبل از آزمون باید رژیم داشته باشد و عصر روز قبل از آزمون باید non_gas_forming laxative  استفاده نماید . ( اقدامات قبل از این آزمون تقریباً مشابه آزمون IVU می باشد .

روش آزمون
بیمار بصورت طاقباز ( supine ) روی تخت توموگرافی دراز می کشد . یک فیلم مقدماتی از شکم بیمار تهیه می شود ، جهت بررسی شرایط اکسپوز و تعیین کردن سطح توموگرافی . قبل از اینکه آزمون شروع شود ، روش آزمون را به بیمار توضیح دهید . اگر بیمار بداند که باید انتظار چه چیزی را داشته باشد ، بهتر قادر خواهد بود تا همکاری کند .

بعد از تزریق کنتراست نمای AP از شکم تهیه می شود در فاز Arterial و در طول فاز نفروگرافیک nephrographic از بالای شکم چند multiple tomogram زده می شود تا پارانشیم کلیه اپاک دیده شود . این فاز 5 دقیقه بعد از تزریق مشاهده می شود .
در فاصله 10 ، 20 یا 30 دقیقه بعد از تزریق ، تصاویری تهیه می شود و کلیشه های تأخیری در صورت نیاز انجام می شود .همچنین ممکن است کلیشه هایی از مثانه و مجاری ادراری در هنگام ادرار کردن (voiding urethrogram ) تهیه شود .

 علاوه بر نمای AP ، توموگرام هایی در نمای Obl و یا lat نیز ممکن است تهیه شود .
پیلوگرافی رتروگراد یا اوروگرافی صعودی
Ascending or Retrograde Urography
Retrograde filling :
در برخی ا زآزمونهای بررسی سیستم ادراری ، ماده حاجب در خلاف جهت طبیعی سیستم تزریق می شود ، که این روش را Retrograde Urography  می نامند. ماده حاجب بطور مستقیم توسط کاتتری که در مجرای خروجی ادرار قرار داده شده است بر سیستم تزریق می شود . کاتترگذاری توسط دستگاه cystoscopy انجام می شود .
با تزریق ماده حاجب ، مجراها کاملاً باد می شوند و در نتیجه اطلاعات بیشتری از آناتومی قسمتهای مختلف سیستم جمع کننده ادرار د مقایسه با تکنیک excretory بدست می آید .

 بررسی مجرای تحتانی ادرار ، مثانه ، حالبها معمولاً با تکنیک رتروگراد انجام می شود . آزمون بررسی مثانه Cystography نامیده می شود . هم چنین روش بررسی مثانه و مجاری ادرار را cystourethregraphy و روش بررسی مثانه و حالبها را cystourethrography می نامند .

ماده حاجب :
آزمون Retrograde Urography برای اولین بار در سال 1904 با تزریق هوا به مثانه انجام شد .
در سال 1906 این روش به همراه cystoscopy انجام شد توسط اولین ماده حاجب ( کلوئیدی از نقره ) که استفاده از آن مدت زیادی به طول نیانجامید .
در سال 1911 ، یدید نقره ( ترکیب غیر آلی ،‌ غیر سمی ) بعنوان ماده حاجب معرفی شد و از یدید سدیم و برمید سدیم ( ترکیبات غیر آلی ) در سال 1918 برای اولین بار در آزمون فوق استفاده شد . این دو ترکیب نیز بطور وسیع برای بررسی سیستم ادراری استفاده نشدند ؛‌ زیرا موکوس را تحریک کرده و باعث ناراحتی قابل توجه بیماران می شوند .بدلیل اینکه به محلولی با کیفیت بالا برای پرکردن مثانه نیاز می باشد از نمکهای یدی در غلظت 3% یا کمتر در سیستوگرافی استفاده می شود .

Excretory Urography اولین بار توسط Rown tree  د سال 1923 گزارش شد که محلول شیمیایی %10 یدید سدیم به کار رفت . اگر چه این ماده برای بررسی کلیه ها و حالبها به کندی دفع می شد و همچنین ثابت شد که سمیت خیلی زیادی بر روی کلیه و عملکرد آن دارد .
بزودی در سال 1922 ،‌Roseno و Jepkins ترکیبی مشتمل از یدید سدیم و ادرار را معرفی کردند .
ترکیب آخری ، یک ترکیبی از ماده نیتروژنی بود که از خون حرکت می کرد و توسط کلیه ها دفع می شد و دفع را سریعتر می کرد و بنابراین سیستم ادراری به سرعت توسط ادرار و ماده کنتراست پر می شد . اگر چه کیفیت تصاویر با این دارو بسیار رضایت بخش بود ،‌ اما بیمار در اثر مسمومیت با این ماده ، دچار پیشانی و استرس غیر قابل تصویر می گشت .
در سال 1922 ،‌ Swick این مطالعات را ادامه داد و از ترکیب 42% برای ماده حاجب استفاده کرد .
مواد حاجبی که امروزه مورد استفاده قرار می گیرند نتیجه تحقیقات وسیع محققین می باشد و توسط شرکتهای مختلف در غلظت های متفاوتی ساخته می شود ( حداکثر 50 تا 70 درصد ) .
محلول ماده حاجب بصورت استریل در دوزهای مختلف در آمپولها و یا ویالها (vials) تهیه می شود .
در اواخر دهه 70 ، تحقیقات برروی استفاده از مواد حاجب غیر یونی گسترش پیدا کرد و چندین ماده حاجب غیر یونی ( nonionic ) برای آزمون اروگرافی رایج شد .
اگر چه مواد حاجب غیر یونی عموماً اثر سوء کمتری برروی بیمار دارند ، اما آنها دوبرابر نسبت به مواد یونی گرانتر هستند .
بسیاری از شرکتها داروهای حاجب مختلفی ساخته اند و مشخص کرده اند که هر بیمار با توجه به شرایط بیماری باید چه دارویی دریافت کند . اما انتخاب ماده حاجب یونی و غیر یونی در نهایت به دو موضوع بستگی دارد : ریسک بیمار ، وضعت مالی .

روش تصویربرداری

این آزمایش به منظور نمایان ساختن سیستم پیلوکالیسیلها و حالبها وقتی که اروگرافی ترشحی ( IVU ) و دوز بالا رضایتبخش نباشد ، انجام می شود . آزمایش در بیمارستان با همکاری بخش ارولژی و رادیولوژی انجام می شود . بیمار تحت بیهوشی عمومی و یا بی حسی نخاعی در اطاق عمل در وضعیت لیتومی از طریق سیستوسکوپ کاتاتریزه یکطرفه یا دوطرفه می شود . کاتتر از سوراخ یا منفذ مثانه به حالب ، وارد هر دو حالب یا یک حالب می شود ، سپس سیستوسکوپ خارج شده و کاتتر در ثلث فوقانی حالب یا لگنچه مستقر می شود و نمونه ادرار برای تست میکروسکوپی و کشت به آزمایشگاه ارسال می شود . پس از بهوش آمدم کامل بیمار به بخش رادیولژی فرستاده می شود . بطور معمول در این مطالعه رادیولژی پرتونگاری های زیر انجام می شود :
1- تهیه فیلم مقدماتی از شکم با فیلم 17*14 اینچ بمنظور نشان دادن محل کاتتر یا کاتترها در جای صحیح خود ( در محل لگنچه ) که در وضعیت روبرو ( AP ) پرتونگاری می شود .
2- فیلم پایلوگرام . ماده حاجب در شرایط کاملاً استریل از انتهای کاتتر تزریق می شود ،‌ بمنظور جلوگیری از نشت ماده حاجب از کالیها به داخل حالب می توان سر تخت رادیولوژی را به اندازه 15 تا 20 درجه پائین آورد و سپس پرتونگاری از شکم را در پایان بازدم انجام داد . چنانچه کالیها متسع یا هیدرونفروز مشهود باشد میزان ماده حاجب به مقدار بیشتری تزریق می شود .
3- کلیشه یورتروگرام پس از مشاهده فیلم قبل انجام می شود ،‌ برای این منظور سر تخت رادیولوژی را به اندازه 35 تا 40 درجه بالا آمده و همزمان باهستگی کاتتر یا کاتترها به بیرون کشیده شده و پس از دم عیمق تابش در پایان بازدم عمیق از شکم پرتونگاری بعمل می آید .
کلیشه های تکمیلی یا اضافی در آزمون اروگرافی رتروگراد شامل وضعیتهای ابلیک خلفی راست و چپ ممکنست ضرورت پیدا کند . گاهی اوقات ممکن است وضعیت نیمرخ نیز پرتونگاری شود که بیمار به پهلوی نیمه مورد نظر چرخیده و جهت مطالعه جابجایی قدامی کلیه یا حالب ناشی از آبسه کلیوی و هم چنین وضعیت cross table lateral  از وضعیت supine یا prone برای نشان دادن محل اتصال حالب به لگنچه در بیماران مبتلا به هیدرونفروز بسیار مؤثر می باشد .

(IVU(Intravenous Urography

آزمون IVU شرح دهنده عملکرد و ساختار سیستم ادراری می باشد. عملکرد کلیه ها با توانایی کلیه ها با تونایی کلیه ها در فیلتر کردن ماده حاجب ازخون به ادرار بیان می شود. ساختار آناتومیکی سیستم ادراری معمولاً در پی تزریق ماده حاجب دیده می شود.
* اندیکاسیون های آزمون IVU :
1- ارزیابی توده های شکمی،‌ کیست های کلیه و تومورهای کلیه
2- بررسی سنگ ادراری،‌ سنگ آهکی،‌ سنگ کلیه،‌ سنگ در مجاری ادراری
3- Phyelonephritis : وجود عفونت در مجرای فوقانی ادراری که می تواند حاد یا مزمن باشد.
4- Hydrouephrosis : اتساع شکمی در اثر سیستم پیلویکالیس
5- ارزیابی اثرات ضربه
6- ارزیابی عملکرد، محل،‌ اندازه و شکل کلیه ها و حالبها
7- Renal hyper tension
کنترااندیکاسیونهای آزمون بستگی دارد به :
 1- توانایی کلیه های بیمار در فیلتر کردن ماده حاجب از خون
2- تاریخچه حساسیت بیمار 
در این دسته از بیماران می توان آ‍زمون را با ماده حاجب غیر یونی انجام داد.
بیمارانی که در گروه ریسک فاکتورهای ذیل قرار می گیرند به شدت کاندید هستند تا آزمون IVU را با ماده حاجب غیر یونی انجام دهند و یا اینکه توسط روش دیگری مورد بررسی قرار گیرند. این ریسک فاکتورها عبارتند از : آسم، سابقه آلرژی نسبت به ماده کنتراست،‌ circulatory disease ،‌ بیماری دریچه قلب ( cardiovascular disease ) ، ارزیابی سطح کراتینین ، دیابت Diabetes mellitus، multiple myeloma
نحوه انجام آ‍زمون و تصویربرداری
بیمار باید قبل از آزمون،‌ مثانه اش را تخلیه کند و گان مخصوص بپوشد ( لباس رادیولوسنتی که هیچ تصویری برروی کلیشه ایجاد نکند ). خالی کردن مثانه به منظور جلوگیری از رقیق شدن ماده حاجب می باشد. تاریخچه بیماری، حساسیت بیمار به دارو و آ‍زمایش خون بیمار باید بررسی گردد. مقدار کراتینین نرمال بین mg/100ml 5/1 تا 6/0 و مقدار BuN نرمال ( Blood Urea Nitrogen ) بین ml100/mg25 تا 8 می باشد. هر گونه نشانه ای از بالا بودن این مقادیر، نشاندهنده وجود function dys در کلیه ها می باشد و قبل از شروع آزمون باید با پزشک مشورت کرد.
سپس آ‍زمون طبق مراحل ذیل شروع می گردد :
- بیمار بر روی تخت رادیوگرافی دراز می کشد به نحوی که خط midsagital بدن منطبق با خط میانی تخت باشد.
- تکیه گاهی ( support ) بر زیر زانوی بیمار گذاشته می شود تا با کاهش یافتن قوس کمر، بیمار در وضعیت بهتر و راحت تری قرار بگیرد.
- در مواردی که سر بیمار  بسیار پائین است و این احتمال وجود دارد که سیستم پیلوکالیس دیر پر شود،‌ تکیه گاهی ( support ) در زیر شانه های بیمار گذاشته می شود.
- قبل از تزریق ماده حاجب، عکس ساده شکم ( K.U.B ) از بیمار گرفته می شود. این کلیشه جهت بررسی Position بیمار،‌ شرایط اکسپوز و میزان آمادگی شکمی بیمار می باشد.
- ماده حاجب در ورید چین قدامی تزریق می گردد، بنابراین وسایل مورد نیاز برای تزریق (‌ مانند تورنیکه، اسکالپ وین، پنبه الکل ،‌ چسب و ... ) را بر روی تخت رادیوگرافی نزدیک آرنج انتخاب شده گذاشته می شود.
- مقدار ماده حاجب مورد نیاز برای بیماران جوان با وزن متوسط در حدود 30 تا 100 میلی لیتر می باشد. مقدار ماده حاجب با توجه به وزن و سن بیمار تعیین می گردد.
- مدت زمان دیده شدن ماده حاجب در کلیه ها به سرعت تزریق و وضعیت hydration بیمار بستگی دارد و در حالت طبیعی بین 2 تا 8 دقیقه بعد از تزریق،‌ دیده می شود و پرتونگاری ازکلیه ها در وضعیت AP با فیلم cm30*24 ( عرضی ) با تمرکز اشعه به زیر زائده خنجری جناغ در فاصله زمانی 10 تا 14 ثانیه پس از تزریق ( فاصله زمان گردش خون از ساعد تا کلیه ها ) انجام می شود و تصویر پارانشیم کلیوی به وضوح رویت می شود.
ماده حاجب ابتدا در نفرونها دیده می شود،‌ این مرحله را فاز نفروگرام می نامند. در حالیکه ماده حاجب از کلیه ها فیلتر می شود می توان آن را در سیستم پیلوکالیس کلیه ها دید. دیده شدن این فاز، 15 تا 20 دقیقه طول می کشد، البته این زمان در بین بیماران مختلف،‌ متفاوت می باشد.
نمای روتین در IVU، نمای ( supine ) AP می باشد و 30 ثانیه بعد از تزریق اولین کلیشه با فیلم cm 30*24 از کلیه ها تهیه می شود، در این کلیشه فاز نفروگرام دیده می شود.
در برخی از بیماران علاوه بر نمای AP از نماهای دیگر جهت بهتر نمایان شدن سیستم ادراری و جهت افتراق دادن آناتومی نرمال از شرایط پاتولوژیکی،‌استفاده می شود. این نماها عبارتند از :
- AP شکم در حالت ایستاده،‌ یا تخت در حالت ترندلنبورگ
- نمای نیمرخ ( lateral )
- نمای ابلیک ( oblique )
- نمای نیمرخ در وضعیت ventrical decubitus و Dousal decubitus
در بررسی های مثانه، کلیشه ای تحت عنوان پورتروگرام تخلیه تهیه می شود. بدین منظور بیمار به دستشویی فرستاده می شود و کلیشه ای بعد از خالی کردن مثانه تهیه میشود ( P.V.C ). این کلیشه جهت بررسی باقیمانده ادرار ( residu )، نمایان شدن تومورهای کوچک و بررسی بزرگ پروستات تهیه می گردد.
پس از اینکه تمامی عکسبرداری های مورد نیاز انجام شد،‌ بیمار می تواند بخش رادیولوژی را ترک نماید. ماده کنتراست در خون بیمار باقی می ماند و توسط کلیه ها فیلتر خواهد شد. بعضی از پزشکان توصیه می کنند بیمار تا چند روز بعد از آزمون مایعات بیشتری بنوشد تا ماده حاجب از خون خارج گردد. پرتونگاری از حفره لگن جهت تخلیه مثانه ( PVC ) با فیلم 24*18 یا 30*24 سانتی متر در وضعیت AP با چرخش تیوب 15 درجه بطرف پا، با تمرکز اشعه cm 5 بالاتر از سمفیز پوپیس به منظور مطالعه باقیمانده ادراری ،‌ تومورهای مثانه و دیورتیکول مجرای ادراری در خانمها صورت می گیرد.
نمای AP   ( Anterior Posterior )
کاست inch 17*14  ( cm 43*35 )
بیمار بر روی تخت رادیوگرافی بصورت supine ( طاقباز ) دراز می کشد وکلیشه آمادگی بیمار ( scout ) تهیه می گردد. ممکن است یک کلیشه ایستاده از شکم جهت بررسی مکان و وضعیت کلیه ها و میزان اپاسیفیه مثانه تهیه شود. هم چنین بمنظور بهتر نمایان شدن انتهای حالبها و ناحیه vesico ureteral ، تخت به حالت ترند لنبورگ قرار گرفته و کلیشه AP از شکم بیمار تهیه می شود.

وضعیت بیمار
بیمار در وسط تخت دراز می کشد به نحوی که خط میانی بدن ( mid sagital ) بر خط وسط تخت منطبق باشد. بازوهای بیمار به نحوی در کنار برش قرار می گیرد که بر روی کلیشه ، سایه ایجاد نکند. برای راحتی بیمار،‌ تکیه گاهی ( support ) بر زیر زانوهایش قرار می گیرد و مرکز اشعه در حد ایلیاک ( Iliac Crests ) سانتر می شود. اگر بیمار بسیار بلندتر باشد،‌ دو سری اکسپوز انجام میشود : 1- کاست inch 17* 13 برای عکسبرداری از کلیه ها و حالبها   2- کاست cm30*24 برای عکسبرداری از مثانه که در ان نما تمرکز اشعه 2 تا 3 اینچ ( cm 7-5 ) بالاتر از لبه فوقانی سمفیزپوبیس می باشد. بیمار باید در هنگام اکسپوز نفس خود را حبس نماید.
در کلیشه AP استاندارد؛ کلیه ها ، حالبها و مثانه بطور کامل دیده می شود. در بیماران هیدرونفروز که حالبها دیرتر پر می شوند از نمای PA ( prone ) استفاده می گردد ، زیرا در نمای فوق حالبها و سیستم پیلوکالیس بهتر پر می شود.
در این آ‍زمون برای تمامی کلیشه ها باید از مارکر زمان ( time marker ) استفاده کرد. این مارکر مدت زمان سپری شده از تزریق ماده حاجب را نشان می دهد.
کلیشه های تکمیلی
1- AP oblique projection ( RPO and LPO position )
وقتی بیمار بصورت طاقباز برروی تخت دراز کشیده، هر دو کلیه در وضعیت آناتومیکی مایل ( oblique ) قرار دارند. برای بررسی کلیه ها در وضعیت روبرو، بیمار از حالت supine 30 درجه می چرخد، سانتر اشعه در سطح Iliac crest می باشد و از کاست inch 17*14 استفاده می گردد. کلیه سمت بالا آمده بر سطح افق عمود می گردد و کلیه سمت نزدیکتر به فیلم به صورت کاملاً supine قرار می گیرد. این تصاویر جهت مطالعه چرخش و جابجایی ناشی از فشار تومورها و جداکردن تصاویر یا لکه های آهکی مشکوک توصیه می شود.
2-  Lateral Projection ( R or position )
بیمار به صورت نیمرخ روی پهلوی راست یا چپ دراز می کشد، هر دو دست از آرنج تا کرده در زیر سر می گذارد و پاها کاملاً برروی هم قرار می گیرند. بمنظور راحتی بیمار، تکیه گاهی ( support ) بین دو زانو گذاشته می شود. تمرکز اشعه در سطح Iliac crest و برروی کاست inch 17*14 می باشد. بیمار باید در هنگام اکسپوز نفس خود را حبس نماید.
این نما جهت بررسی موقعیت سیستم ادراری مانند چرخش کلیه ها، جابجایی کلیه ها در اثر فشار خارجی، توده های تومور و تعیین محل مناطق آهکی می باشد.
3- Lateral Projection ( Dorsal Decubitus Position )
بیمار بر روی تخت رادیوگرافی بصورت طاقباز ( supine ) دراز می کشد، هر دو دست را بالا آورده و بر زیر سرمی گذارد. کاست گریددار ( inch 17*14 ) در پهلوی راست یا چپ بیمار قرار میگیرد و اشعه افقی در سطح Iliac crest برروی خط mid cronal سانتر میشود. بیمار باید در هنگام اکسپوز نفس خود را حبس نماید.
* نمای فوق در سال 1957 توسط Rolleston و Reay جهت بررسی uretero pelvis junction در افراد هیدرونفروز پیشنهاد گردید.
فیلم cross table Lateral برای مطالعه محل اتصال حالب به لگنچه
( uretero pelvis junction ) در مواقعی که هیدرونفروز وجود دارد، بیمار در وضعیت supine ثابت شده و در نتیجه توده های خارج کلیوی در پهلو، مربوط به داخل یا خارج صفاقی یا جابجایی قدامی غیر طبیعی کلیه ها و حالبها مورد مطالعه قرار می گیرند.
4- AP-Trendlenburg's position
از تمام دستگاه ادراری به منظور مطالعه ثلث دیستال و قسمت پایانی حالبها، ناحیه اسفتگتر مثانه به مجرای ادراری و در مواردی که از کمپرسور بعللی نمیتوان برای مسدود کردن حالب تحتانی استفاده نمود، پرتونگاری می شود.
5- توموگرافی در مواردی که مشکوک به سایه های بین لایه ای در جریان اروگرافی وجود داشته باشد،‌ از پارانشیم کلیوی ( Nephrotomography ) و سیستم پیلوکالیسها ( Nephrougraphy ) در مقاطع 5 تا 9 سانتیمتر توصیه می شود.
6- AP-axial با چرخش تیوب 30 درجه بطرف پا
به منظور خارج ساختن کلیه ها از روی تصاویر مواد دفعی کولون عرضی
7- فیلم Prone Abdomen بخصوص در موارد تعیین محل انسداد ناشی از سنگهای ادراری که منجر به هیدرونفروز و هیدروپورتر می شود و مطالعه طول حالبها در جریان آزمایش اروگرافی توصیه می شود.
8- کلیشه های تاخیری که ممکن ات یکساعت تا 24 ساعت پس از تزریق ماده حاجب برای مشخص کردن محل انسداد که اغلب در وضعیت prone انجام می شود.

 پیلوگرافی آنته گرادAnte grade Pylography

عملکرد آزمایش مانند پونکسیون کیست کلیوی است با این تفاوت که پس از ورود سوزن بداخل پارانشیم کلیه نوک سوزن بدرون کالیس کوچک کلیه وارد می شود ( این روش همچنین percutaneous antegrade Urography نامیده می شود ) سپس ماده حاجب تزریق شده و از طریق گلومرولها وارد کپسول بومن شده و از آنجا همراه با ادرار در تمام مسیر سیستم ادراری حرکت می کند. با این تکنیک حالبها، مثانه و مجرای ادراری ( حتی درهنگام ادرار کردن ) توسط رادیوگرافی بخوبی بررسی می شود.
پرتونگاریهای روبرو ( AP ) و هر دو ابلیکهای خلفی راست و چپ ( ْ35 ) با اشعه عمودی تهیه می شود. چنانچه لگنچه مسدود باشد، ماده حاجب بواسطه سرنگ بیرون کشیده میشود.
پونکسیون پوستی کلیه  Percutaneous Renal Puncture
این آ‍زمون توسط lindblom ابداع شد و برای بررسی توده های کلیه انجام می شود،‌ بخصوص برای تشخیص دادن کیست از تومور در پارانشیم کلیه. در این روش ماده حاجب زیر فلورسکوپی بطور مستقیم به درون کیست تزریق می شود. امروزه بررسی توده های کلیه توسط سونوگرافی به نحو بهتری انجام می شود.
این آزمون در بیماران هیدرونفروز با تزریق مستقیم بدون پلویکالیس انجام میشود و آنرا percutaneous Antegrade pyelography نامیده می شود. و نمای روبرو ( AP ) نمای روتین این آ‍زمون می باشد و کلیشه های تکمیلی در صورت نیاز تهیه می گردد.
سیستو ارتروگرافی در حین ادرار کردن (VCUG)  Voiding Cystourethrography )
                               
مطالعه رادیولژیک مثانه و مجرای ادراری پس از پرشدن مثانه در ماده حاجب یددار و تخلیه ماده حاجب در حین ادرار کردن بخصوص جهت بررسی رفلکس حالب ( Ureteric Reflux ) VCUG گفته می شود. هم چنین در این آزمایش عفونتهای مزمن دستگاه ادراری ( Phyelonephritis )، ناهنجاری های مادرزادی مثانه ( Congentialanomalies )، بی اختیاری ادرار( stress incontinence ) ،‌در آقایان بزرگی پروستات، تنگی مجرا( urethral stricture ) و تنگی مجرای ادراری پروستاتیک کاربرد گسترده دارد.
قبل از شروع آزمایش، مثانه کاملاً‌ تخلیه شده و نیازی به منع استفاده از غذا و آب نیست فقط در بعضی از بیماران ممکن است از آرمبخش استفاده شود. ابتدا دریک کلیشه ساده بعنوان فیلم مقدماتی از ناحیه حفره لگن در وضعیت خوابیده (prone) با فیلم cm30*24 طولی با تیوب زیر پرتونگاری بعمل می آید.
این روش بخصوص برای اطفال کاربرد گسترده دارد. بیمار طاقباز روی تخت می خوابد و در شرایط کاملاً استریل سوند بالون دار به اندازه مناسب وارد مثانه شده و در صورت وجود ادرار باقی مانده آن را تخلیه کرده و با فشار مناسب ماده حاجب رقیق شده به آهستگی تزریق می شود و تحت کنترل تلویزیون مثانه کاملاً از ماده حاجب پر می شود، چنانچه رفلکس در حالب دیده شود، پرتونگاری با تیوب زیر تهیه می شود. سوند بیرون کشیده میشود، سپس بیمار برروی شکم چرخیده و در وضعیت LAO بترتیبی که مفصل ران و زانوی راست بجلو خم شده ( Sims position ) و پرتونگاری با تیوب بالا و تمرکز اشعه برروی خار قدامی فوقانی ایلیاک برروی نیمه بالا آمده متمرکز می شود. فیلم باید باندازه ای انتخاب شود که در پائین مجرای ادراری فوقانی و در بالای فیلم حالب تحتانی را شامل گردد، تابش در شرایطی که بیمار در حال ادرار کردن است انجام می شود، برای اطفال ملافه تمیز و در بزرگسالان رسیور جهت جلوگیری از پخش شدن ادرار استفاده می شود. برای بیمارانی که در حالت خوابیده نمی توانند براحتی ادرار کنند می توان تخت را بحالت عمودی درآورده و ادرار کنند. همچنین در بچه هایی که بطور عصبی نمی توانند ادرار کنند با فشار به بالای پوبیس راحت تر ادرار تخلیه می شود. در صورت وجود رفلکس حالب، در کلیشه پرتونگاری بخوبی مشاهده میشود. و چون در هر ابلیک یک حالب از نظر رفلکس بررسی می شود می توان ابلیک را دو طرفه ( RAO, LAO ) پرتونگاری نمود. سپس بیمار طاقباز می خوابد و با فیلم بزرگ ( 17*14 اینچ ) تمام سیستم ادراری مورد مطالعه قرار می گیرد، چنانچه تصویر ماده حاجب در کلیه دیده می شود رفلکس حالب تائید می شود.
بمنظور بررسی فیستول مثانه به واژن و مثانه به رکتوم ( vesico vaginal fistula ) ( Recto vesical fistula ) پرتونگاری در وضعیت نیمرخ از لگن انجام می شود، جهت مطالعه بی اختیاری ادرار تکنیک مشابه آزمایش VCUG برای مطالعه رفلکس حالب می باشد، پس از پرشدن کامل مثانه، وضعیتهای ایستاده نیمرخ مثانه، نیمرخ مثانه در حال زور زدن و نیمرخ مثانه در حال ادرار کردن بترتیبی که ساکروم و سمفینرپوبیس درکلیشه ها بخوبی مشاهده می شود ، پرتونگاری صورت می گیرد.
آخرین فیلم در آ‍زمون VCUG شامل فیلم تخلیه مثانه ( PVC ) که ترجیحاً با فیلم بزرگ از تمام سیستم ادراری پرتونگاری می شود.
Metallic Bead chain Cystourethrography
آزمایش برای مطالعه بی اختیار ادرار در نزد خانمها ناشی از تغییر شکل  وضعی کف شانه زاویه خلفی مثانه و مجرای ادراری انجام می شود. این آزمون توسط stevens و smith در سال 1937 و توسط Barnes در سال 1940 عنوان گردید.
زنجیر دانه تسبیح شکل از طریق سوند پولی اتیلنی وارد مجرای ادرار و مثانه بیمار می شود،‌ سپس از طریق ادابتور که به انتهای سوند وصل شده است،‌ ماده حاجب در مثانه تزریق می شود. کلیشه ها شامل وضعیت های روبرو ( AP )، Lateral ایستاده و روبرو ( AP ) و نیمرخ ایستاده با مانور والسالوا ( valsalva maneuver ) که منجر به افزایش فشار داخل شکمی می شود،‌ تهیه می شود.
ونوگرافی      Venography
امروزه ونوگرافی بهدلیل وجود روشهای تشخیصی بهتر و جدیدتر همچون سونوگرافی و CT، کمتر انجام می شود این آزمون به دو دسته کلی تقسیم می شود :
1- ونوگرافی اندام ( Extremity Venography ) : جهت بررسی سیستم وریدی اندام های فوقانی و تحتانی
2- ونوگرافی کلیه ( kidney Venography ) : بیمار برروی تخت رادیولوژی دراز می کشد ( بصورت supine ) و داروی بی حسی موضعی به اطراف ورید فمورال تزریق شده ،‌ سپس کاتتر کوچک و نازکی وارد ورید فمورال شده و تا کلیه ها بالا فرستاده می شود. بعد از تزریق ماده حاجب اولین تصویر تهیه می شود که آنرا Interior Vena Cavagram می نامند ( اگر این تصویر نرمال باشد،‌‌ ونوگرافی انتخابی ( selective venography ) انجام میشود.)
کاتتر ابتدا وارد کلیه راست و سپس وارد کلیه چپ می شود و ماده حاجب توسط کاتتر به درون وریدهای کلیه تزریق می شود و تصویربرداری از وریدهای کلیه انجام می شود، بعد از پایان یافتن آزمون، کاتتر را خارج کرده و ورید فمورال را پانسمان می کنند.
این آزمون تقریباً یکساعت بطول می انجامد و بعد از اتمام آزمون ، بیمار بمدت 2 ساعت نیاز به استراحت دارد و مقدار زیادی مایعات از طریق وریدی دریافت می کند تا ماده حاجب را از خون پاک کرده و از هیدراته شدن بیمار جلوگیری کند. نوشیدن مایعات فراوان تا 24 ساعت پس از آزمون به بیماران توصیه می گردد.
* در هنگام وارد کردن کاتتر باید مراقب بود تا نوک کاتتر باعث جابجایی لخته خون در وریدها نگردد.

آرتریوگرافی کلیه       Renal Arteriography
اگر چه که بررسی رادیولوژیکی شریانهای کلیه در طول آزمون آنژیوگرافی ( Aortography ) انجام می شود،‌ اما به طور عمومی،‌ این روش مناسبی برای بررسی جزئیات سیستم شریانی کلیه نمی باشد.
و آرتریوگرافی انتخابی کلیه، بررسی صحیح تری برروی آناتومی شریانهای کلیه انجام می دهد. ( selective Renal Art )
در این آزمون کاتتر از طریق آئورت تا نزدیکی کلیه آمده و با تزریق ماده حاجب،‌ سیستم شریانی هر دو کلیه تصویربرداری می گردد.

باریم برای بررسی سیستم معده ای – روده ای که که شامل مری ، معده ، روده کوچک و روده بزرگ می باشد استفاده می شود . سوسپانسیون سولفات باریم (محلول در آب) برای بررسی پوشش مجرا به کار می رود و برای بهتر مشخص شدن و بدست آوردن تصاویر کاملتر از هوا و یا گازهای دیگر نیز استفاده می شود. این آزمون توسط یک رادیولوژیست و یک تکنولوژیست  با استفاده از دستگاه فلوروسکوپی و فیلمهای spot  انجام می شود .. آمادگی های خاصی برای هر یک از آزمونها نیاز می باشد . اگر بیمار دچار صرع یا دیابت باشد باید پزشک را مطلع کند و افراد مبتلا به یبوست باید قبل از آزمون قرص مسهل مصرف کنند .

14 آزمونی که نامبرده می شود توسط سولفات باریم انجام می شود ، که در ابتدا اشاره مختصری به هر کدام از آنها می گردد :
1- Barium Swallow
این آزمایش برای بررسی مری و گلو انجام می شود و بیمار 4 ساعت قبل از آزمون باید ناشتا باشد . در حالیکه بیمار مشغول نوشیدن باریم می باشد کلیشه هایی در پوزیشن های مختلف تهیه می گردد . ( معمولاً بیمار در وضعیت ایستاده قرار دارد ) این آزمایش نهایتاً 30 دقیقه به طول می انجامد .
2- Barium Meal
این آزمایش برای بررسی معده و اثنی عشر انجام می شود و بیمار 4 ساعت قبل از آزمون باید ناشتا باشد ، گاهی اوقات این آزمایش بدنبال Barium Swallow انجام می شود . برای آرام کردم بیمار ، آمپولهای آرامبخش استفاده می گردد . در این آزمون مخلوطی از باریم و گاز ( جهت متسع کردن معده ) به بیمار خورانده می شود و بیمار روی تخت رادیولوژی دراز می کشد سپس جهت بررسی قسمتهای مختلف معده و اثنی عشر ، در پوزیشنهای مختلف کلیشه هایی تهیه می گردد . این آزمون نهایتاً 20 دقیقه به طور می انجامد .
3- Barium Follow Through
این آزمون جهت بررسی روده کوچک انجام می شود و بیمار حداقل باید 12 ساعت ناشتا باشد سپس در ابتدای آزمون 2 تا 3 لیوان باریم می نوشد و برروی پهلوی راست ، روی تخت رادیولوژی دراز می کشد تا معده سریعاً از باریم تخلیه شده و باریم به روده بزرگ برسد . در طول این مدت کلیشه هایی از بیمار تهیه می شود تا مسیری از روده کوچک که توسط باریم پرشده است مورد مطالعه قرار گیرد .
ممکن است پزشک رادیولوژیست از کمپرسور و حتی فشار دست خود جهت بررسی قسمتهای مختلف روده و به جریان انداختن باریم استفاده کند . این آزمون معمولاً 2 ساعت به طول می انجامد اما گاهی اوقات تا 4 ساعت نیز طول می کشد که از بیماری به بیمار دیگر فرق می کند .
4- Barium Enema
این آزمون جهت بررسی کولونها ( روده بزرگ ) انجام می شود و روده ها باید تا حد ممکن تخلیه شده باشد . بیمار برروی پهلو دراز می کشد و تیوپ پلاستیکی نرمی توسط رادیولوژیست وارد رکتومی می گردد . این کار باید با حداکثر دقت و حداقل درد انجام شود . سپس بالن کوچکی که برروی تیوپ قرار دارد باد می شود تا به باقی ماندن باریم در کولونها و ثابت ماندن تیوپ در جایش کمک کند . محلول باریم وارد روده بزرگ می شود و بیمار در پوزیشنهای مختلفی دراز می کشد تا تمام سطح کولونها به باریم آغشته گردد . اکنون نوبت پمپ کردن هوا به روده می باشد  . چندین کلیشه از روده بزرگ در پوزیشنهای مختلفی تهیه می شود . بعد از اینکه کلیشه ها توسط پزشک مورد مطالعه و بررسی قرار گرفت ، تیوب را از رکتوم خارج می کنند و بیمار آزاد است که به توالت برود . این آزمون معمولاً 45 دقیقه به طول می کشد .
آزمون Ba. Swallow و Ba. Meal توام
آزمون Ba. Meal  اغلب درست بعد از آزمون Ba. Swallow  انجام می شود. باریم یک ماده طبیعی است که در عکسهای رادیولوژی سفیدرنگ دیده می شود . در این آزمونها باریم بصورت محلول درآمده و مانند یک فنجان نوشیدنی با طعم مطلوب به بیمار خورانده می شود . در حال بلعیدن ، باریم دیواره های مجرای گوارشی را می پوشاند و توسط کلیشه های رادیولوژی براحتی این دیواره ها دیده می شود .

اندیکاسیون های آزمون Ba. Swallow
1- مشکل در بلع
2- درد قفسه سینه
3- رفلاکس مری ( بازگشت ترشحات معده به مری )

اندیکاسیون های آزمون Ba. Meal
علاوه بر موارد بالا ، بقیه موارد عبارتند از :
1- استفراغهای بی دلیل
2- درد ناحیه شکم
3- سوء حاضمه
4- خون در مدفوع ( که ممکن است خونریزی از معده یا اثنی عشر باشد )

آمادگی های قبل از آزمون
1- چندین ساعت قبل از آزمون بیمار باید ناشتا باشد ( نه چیزی می تواند بخورد و نه می تواند بنوشد ) .
2- چندین ساعت قبل از آزمون بیمار نباید دخانیات مصرف کند ( استعمال دخانیات باعث افزایش ترشحات گوارشی در مجرای گوارشی                   می گردد ) .
3- داروهای خوراکی که شخص قبلاً استفاده می کرده است ، در روز آزمون و تا پایان یافتن آزمون نباید خورده شود ( بخصوص قرصهای آنتی اسید ) .

چه نوع تصاویری تهیه می شود ؟
این تصاویر دو نوع هستند :
1- تصاویر ثابت ( spot film ) توسط دستگاههای روتین رادیولوژی برروی فیلمهای رادیولوژی ایجاد می شود و برای مشخص کردن ابنورمالیها ( مانند زخم ها و تومورها ) در دیواره مجرای گوارشی بسیار مفید می باشد .
2- تصاویر متحرک : برروی مونیتور دستگاه فلورسکوپی دیده می شود و برای بررسی مشاهده سیستم عملکرد و فانکشن دستگاه گوارشی مانند بلعیدن و عبور مواد از معده بسیار مفید و موثر می باشد .

چه اتفاقی در طول این دو آزمون می افتد ؟
در ابتدا بیمار لباس بلند مخصوصی ( gone ) می پوشد و تمامی گیره ها و وسایل فلزی را از خود دور می کند . ( چون این اشیاء باعث ایجاد مزاحمت و آرتیفکت در تصویر رادیولوژی می شود ) سپس یک فنجان محلول باریم به بیمار خورانده می شود . در صورتیکه بررسی معده مد نظر باشد ، یک یا دو فنجان دیگر نیز به بیمار خورانده می شود . این باریم با هوا یا نوعی گاز مخلوط شده است ( جهت متسع کردن معده ) تا ابنورمالیهای دیواره براحتی مشخص گردد ، در نتیجه بیمار باید تا پایان آزمون از آروغ زدن جلوگیری نماید .
گاهی اوقات جهت آرام کردن حرکات طبیعی مجرای گوارشی ، آمپول آرام بخش به بیمار تزریق می شود و عکسهای رادیولوژی با وضوح بیشتری تهیه می شود ( زیرا هر نوع حرکت باعث تاری در فیلم می گردد ) .
در بیماران مبتلا به گلوکوما ، داروهای دیگری نیز تزریق می شود .
اولین کلیشه در زمانی که بیمار در پشت دستگاه فلورسکوپی ایستاده تهیه می شود و در ضمن پزشک نیز مشغول بررسی عمل بلعیدن توسط مونیتور می باشد. در هنگام عکسبرداری بیمار باید برای مدت کوتاهی نفس نکشد . در این حالت بیمار در وضعیت ( R-PAO) می باشد . سپس بیمار برروی تخت رادیولوژی دراز می کشد و در جهت های مختلف می چرخد تا تمام سطح معده به باریم آغشته گردد و جهت بررسی قسمتهای مختلف معده ، کلیشه های متعددی تهیه می گردد .
این دو آزمون حدود 30 دقیقه به طول می انجامد اما این مدت طولانی تر خواهد شد ( حدود 1 تا 4 ساعت ) اگر :
1- بعضی از تصاویر تار شده باشند و نیاز به تصویربرداری مجدد باشد .
2- نیاز به بررسی معده از زوایای دیگر باشد .
3- در صورتیکه پزشک مایل باشد تا حرکت باریم در روده را مورد بررسی قرار دهد .

مراقبتهای بعد از آزمون چیست ؟
به بیمار توصیه می گردد مایعات فراوانی بنوشد تا دچار یبوست نشود می تواند غذا میل نماید . مدفوع بیمار 2 تا 3 روز بعد از آزمون به سفیدی می زند و اگر دچار مشکل یبوست شد باید به پزشک خود مراجعه کند .
این آزمونها به خانمهای باردار و کسانیکه دچار انسداد در مجرای گوارشی هستند توصیه نمی گردد ، هر چند که این آزمونها تقریباً بی خطر هستند و میزان پرتوگیری کمتری دارند .

 آزمون Barium Mead با کنتراست مضاعف
اندیکاسیونها :
Dyspepsia کاهش وزن بی علت ، توده شکمی ،‌ استفراغ خونی ، آنمی ( فقر آهن ) ، ارزیابی پرفوراسیون ( سوراخ شدگی ) و یا post surgery ، رفلاکس معده ای – روده ای
کنترااندیکاسیونها :
انسداد روده بزرگ ، بلافاصله بعد از جراحیهای شکم

 داروی کنتراست و بقیه داروها
EZEM HD 250%             100 تا 150 میلی لیتر
Baritop 100% w/v           100 تا 150 میلی لیتر
Buscopan / Glucagon
 Gas producing mixtures

وسایل مورد نیاز :
1- دستگاه فلورسکوپی با تجهیزات spot film با ظرفیت 10 فریم در ثانیه
2- تخت فلورسکوپی که بتواند ˚20 تا ˚90 زاویه پیدا کند .
3- وسایل مناسب برای تهیه محلول باریم
4- وسایل مناسب برای تزریق

آمادگی های بیمار عبارتند از :
1- تعیین هویت بیمار
2- باردار نبودن بیمار
3- ناشتا بودن 6 ساعت قبل از آزمون
4- حساسیت دارویی در بیمار نیز باید بررسی شود

تکنیکهای تصویربرداری عبارتند از :
* بیمار بر روی پهلوی چپ دراز می کشد و محلول باریم را می خورد . سپس طاقباز می خوابد در حالیکه پهلوی چپ بالا آمده و تخت به سمت سر بیمار زاویه می گیرد ( بالا می آید ) تا رفلاکس معده به وضوح دیده شود . هم چنین نمای ولف ( RAO Volf ) به همراه مانور والسوا جهت بررسی رفلاکس معده به کار می رود . معده ( دئورنوم ) اثنی عشر و قسمت ابتدایی روده کوچک توسط فلورسکوپی در نماهای مختلف مورد بررسی قرار می گیرند .
در پوزیشنهایی نیز فیلم spot تهیه می گردد که این پوزیشنها عبارتند از :
1- supin RAO : جهت بررسی آنتروم معده و قوس بزرگ معده

2- supine : جهت بررسی آنتروم و بادی معده
3- supine LAO : جهت بررسی قوص کوچک
4- supine Left lateral : جهت بررسی فوندوس معده
5- prone : جهت بررسی
6- Erect ( LAO , RAO ) , LAP , supine , prone , ( RAO ) : جهت تهیه سری های پر و خالی دئودنوم
7-  Erect : جهت بررسی فوندوس

عوارض آزمون :
1- آسپیره شدن باریم
2- تجمع باریم و انسداد روده بزرگ
3- آپاندیسیت بعلت وجود باریم
4- عوارض داروهای مصرف
5- ترشح کردن باریم به صفاق در اثر سوراخ شدگی احتمالی مجرای گوارشی

*  در نهایت برای بررسی بیشتر مری و معده علاوه بر آزمونهایی که ذکر شد ، آندوسکوپی و CT توصیه می شود .